सिद्ान्तत्‌ख्का मुक्तिपदराक्तेवादश्च

श्रमद्धिः श्रीभूतपुरवासि्भिः

भरी मदेङ्टलक्ष्भमणाय-षंयमिसार्वमौमेः

अन॒गृदीतः

श्री बारुधन्वि जग्गु वेङ्टाचायेसवामिनां १०१ तम जन्मक्षेमहोत्सवमधुरस्मृति-संस्करणमप्‌

सम्पादकः - परकिकश्च महीश्‌रमहाराजसंस्छृतमहापाव्डाराया विरिष्टाद्रंतविभागग्राष्याप्कः (~ १.

वारुदान्वं जभ्य इदद्नाचयः

सा {हुव्यवेवान्ट वदान्‌

श्री बाटषन्वि वेङ्कुटावग्रत्वमाकला-कुषुमम्‌ २१-२१

407 2९४5 ॐ८5श णवं ‰% 21107 %& 2८545

णत्रका ]^५6ए ^ 26 [^ ^^ १-१-18. (2१/18. 610) 0.31 52 ©6{ {€ 096४ 18018134 २218 १०९९

944. 4^.14..5 5418 60.8७, 450४.

74 42:00 7975

एः 47 इरन ९69 भए प्र 1507२८4"

(थ श्नः

श्रीमने राम.नृडप्य नमः श्रःमत रम्यजामानुदनयं नम. भसिका ट्धमणवरवग्वङ्करसकमपयोर्गन्धपदपद्मानि | धर वास्नृहःरवङ्कटय्र्वरिप्याश्चय पदमल्जानि श्रामटानन्दनाम स. पुप्थवहुल प्रथमा कुजवान्नरः आदनेषा

यादवाद्वि. २८-१- १९७५ अयि मोत्सह्दयाः गद्पादप्दयप्रणहितमनसः मान्याः महान्तः विद्भदराः ! श्रणुतावहिनमनसः श्रामन्तः श्रीमद्ेङ्करलक्ष्मणार्यसंयमिसार्यमौमा अङ्मकाषुः चट्‌ श्रीमूतपुरीं कवरं किन्तु- समागरामेवैनां विश्वम्भराम्‌ ये किल श्रीमूतु्नित्यवासरसिक्ा अपि स्वेदेशसवकरार्सर्वावखासवपि श्री- यादवाद्रिविनिस्षिप्तनिजत्रिविधकरणाः, उमयवेदान्तपारादारपारदसिनः, श्रीधरि.- काचलश्रीमन्महाचार्यलव्धचक्राङ्कनादिकाः, श्रीयादवाद्रिमह) चार्य॑रब्धसर्वत्व- रहस्यज्ञानाः, भगवचिरदैतुककटाक्ष८व्बखयोगमहिमसाक्षात्क्रृतपरमपुस्षस्दरूपरूप- णविमूल्यादिकाः, श्रीवरवरम॒निवरचरणतस्णस्तरसिजयिरचितनिजप्रावण्याः निजमन्त्रवखशूरोत्सारितदरितमारेतजनरिकरपीडनव्यम्रद्ष्टम्रहव्याध्याधयः, खा- नृष्ठानपरः ितचरमपवेनिष्ठाकाष्टा्गारणछाः, सप्रवचनपारवसमावजितपट्तरषी- विरुचितरिप्यवृन्दामिवन्धितसचरणारयेन्दाः, श्रीवतिदर्यरामानुजारथकैङयधुर्यीः, श्रीमूतपुरीगते एम्वार्‌ मटपीटभपिष्ठिगाः, षोडो वर्षं एव श्रीवेङ्टाचरधी- रितु्नियमनेन प्रथमाश्रमादेवाश्रमेणोरीकृतचतुथाश्रमाः, परामिभवननिपुणनिज- तेजोगणजुभितस्वपरलोकाः, श्रीवङ्कटाचर्पतिसर्वकैक्निरवेदणधुरषर परमहेसे-

त्यादिमिः तादाच्तिकपेरियजौयर्‌ स्वामिमिः सानुग्रहं विततीणैचतुधौश्माश्च तेषां शिप्यगणेषु प्रथितेष्वपि इए तौ प्रथिततरौ य््वेको यादवाद्रि- निवासी पण्डितरलविस्दाङ्कितः कुप्पण्णास्वामीति प्रसिद्धः खानिकं श्रीनिवास-

नरमिहायै अन्यश्च श्रीभूनदुवमदि दुण्ट्ट््दामी

नन्यरम्परायु दिप्यगणा उवृधिर्‌ कुप्ण्णाग्वामिना रिप्येषु तती म. अ. रक्मीनाना्य . मान्या वाङ्यनि जमुवेङ्कटाचायश्च प्रस्यातै मतीर्यारितौ श्राचायरचिनान ताखपत्रकोरेषु म्रन्धलिप्या टिखितान्‌ स्वाचा्- हम्त प्रद्तान्‌ ग्रन्थान्‌ काश्चनान्धरिप्या प्रतिक्रतीचक्रतु अद्य यावदम्मदटरो- चराणि दमीयानि म्रन्थगब्रानीमानि --

(१) अष्टाक्षरस्य सर्वाधिकारन्वसमर्धनम्‌ (द्वित्‌ ) (२) अम्मद्रर्चरि- तम्‌ (मणिप्रवाद्मापा; (३) केवल्ययननूयणी (४) चम्मश्ोकरिप्यणीविव- रणम्‌ (५) निक्षेपक्षव्याग्यानम्‌ (६) न्यायसिद्धाञ्चनमावदीप्का (७) पुगण- मारगदीपिका (८) प्रपत्यनुपायत्वविचारः {ुद्रित.) (९) मक्तिरसायनम्‌ (स्वो- त्रम्‌ ) (१०) भूगोढ्टमगौन्छनिीयम्‌ (दवाविडभाषा) द्विवारं शद्रितम्‌ )(११) म- हाचायं दिनचर्या (१२) मह चायमङ्गलाश्चासनम्‌ (१३) मुक्तकशकाः (१४) सुक्तिफलक्तिवाःद- {!५¦ मूलमन्त्राधिकाररिप्पणी १६) रहस्वत्रयसग्रह करिका: (१३) रामानुनष्टपदी (द्विनम्‌ ) (१८) रामानुजयुध्रमानम्‌ (मु) (१९) विश्वगुणःद्ेमावाधरिपणी (२०) श्रीभाप्यकारदिग्यमद्टविग्रहवगन- चूर्णिका (२ १) श्रीमाप्यस्मरदिव्यामिप्कचूणिका (रद्विना) (२२) श्रीक्चन- भूषणव्यास्यानारम्वदम्‌ ।सद्रितम्‌ ) (२३) श्रतप्रकारिकाग्यास्या मावदीपिका (२५) सद्दोनलुद्ीनम्‌ चम्पूकाव्यम्‌ ) (२५) सिद्धान्ततूलिका (२६) मिद्धो- पायनुदैन्‌ (२०) सिद्धतात्प्टिपणी (२८) सिद्धधर्मप्रकदिका (२९). सिद्धधर्मविजयः (३०) सिद्धधर्मविजयमङ्गल्दीपिका (३१) हसानन्दम्‌ (महा- काव्यम्‌ ) इति मन्ये केचन ग्रन्धास्स्युः

इदानीमसद्रुरुवराणां तातपादानाच्च श्रीवारधन्वि जम्मु वेद्कराचार्याणां एकाधिकृशततमजन्मकषमदोतसवसमये तन्नामाङ्भितमन्थमाखया (२ १-२२)

|:

एरयिलतिननन्वन द्रािजतित -्वन प्ररायार्याणां अन्धद्रयमेतं प्रकादय क्ु- तिधःन््द ननिनूघमीहं सकफककत्य कृतक्रत्यतामभजम्‌ अनर्घाणीमानि मरन्धरतरानि चमेव्य सद्या वदातिनस्तुप्यन्तु मृष्यन्तु चान्नस्य जआचायकै- क्य चापन्पृत्त्यास्य साहमम्‌ ॥!

श्रतिरिखरनिकरम्हायुहान्तरनि्नान्‌ मूक्षमतमान्‌ स्दर्थान्‌ सदाचाये- प्रज्वालितेन अन्धात्मना प्रिणतन निजज्ञाददीपन प्रकाञ्चयन्नयमाचायम्सवस्य गभीरतां सरल्नाञ्चाभिव्यनक्ति

एताच्याग्न्थप्रका शनकरङ्यं साद्याचरण वेदश्चालरादिषवेभागेषु परीक्षादि.- संयोजने वद्धादरा मद्रपुरीस्था ` 19; ५१४८ :5८1€१८८ 17४51 {इ €&०५.) नाञ्नी काचन संस्था वरीवति तस्यास्संघरकाः श्रीमन्तः ए. के. क्षट्कोपारयाः; ग्रथस्यासय मुद्रण सा्यमाचरब्यम्नेम्यो धन्यवादान्‌ स्मपेयामि एवमग्रेऽपि एतादशाग्रन्धप्रकटने एवमेव साह्यमाचरन्तिति प्राथये

एतद्रन्धकर्दणां प्रथान्तयण्यपि मोहमयीनगरीख्यानन्तार्यलतानव्दीसमित्या

यथाक्रमं प्रक्ारयत इति श्रत्वा तनिर्वाह्कान्‌ क. के. ए. दकटाचा्यमदोदयान्‌ , संखाव्यदस्थापकं वासुदेदसोमानिपरपृति सोमारिकुख्जातच्चामिनन्दामि श्री पत्यरमहं तेत्यादिबिस्दाङ्किनाः श्रीभूतपुरीस्थाः एम्दार्‌ मटवर्तमानर्पीस- चियतयोऽपि अस्मिन्‌ विषये विरिष्यारिषः प्रयुञ्ीरन्निति त्त्सतनिधौ इतक्ता- मपयन्ननिमेतायुपसंहरामि ] इति विज्ञापयिता, आचार्म चरणयुगभावनातरज्गतरङ्ितान्तरज्गः दासः बालधन्वि जग्गु रुदरोनाचायैः श्रीनन्महा् कृस्णारब्धविक्ञानसम्पदे श्रशैरुल्मणाचःयैमुनये निषयमङ्गलम्‌

[न = + ~

^ ।।

९- २२. २४.

प्री उ.टधनि बडूटायग्रन्थमालङ्सुभानि

मीक वृत्तसुन्ताररावन्ी (जान, रनगङद्धावरममप्रकान्मर्मो दूषाटनम्‌ (नागर) क्चरीमहिनादन्

यदुगिर्नारःयणन्तव्‌. (इत्यादि) (जान्‌) याद वगिरिनादास्यमग्रहः (कृ) कुवस्यानन्चच्धिकाचकेःः

(नागर) अरङ्कारनस्तम्‌ | दशकुमारदरारनतरेमयैविमर. वादमूमिविमनेविमज विदितपटविचारः यदुकुख्यदु्नखसम्बन्ध (मरटीक्‌ ) (कचड) भारङ्ृष्णनङ्टम्‌ १३. वराहादिमद्गलम्‌ ,, यतिराजमङ्गलम्‌ (नागर) युन उवणवमा द्रि डोर्पानषसारमग्रहः =) सटीक) (नागर) दिग्यप्रबन्धप्रामाप्यसमर्थनम्‌ ) (कन्नड } यमकिकरसवादन्यस्व्या (नागर)

, (कट) दिव्यमूरिचर्नानि (नागर) गीनाथसग्रहञ्यान्या ति सिद्धान्तनून्कि ) मुक्तिपदघक्तिवादः ५३

दयासहत्तम्‌ (श्रीवेङ्कटनाथ)

[1

© = 9 ५५ ति = ५५ -- ५५६

-- 0 ५,

१५-€ 9

न.

१-००

-००

२-०५०9

२-५०

श्री ;। ।} श्रोमते रामनजीय नमः) 11 श्रीमन गस्यजारानृम्‌नय नमः | ॥} श्रौमनर्नहूमुरवे नसः 1 श्रोमह्द्ुःखलकष्नणाये मेयमिते रमः श्रोमद्रङधःटलकष्पनारसंयमोन्द्रः गही

सिदान्ततूखिकि प्रथमः परिच्डेदः

वरवरभू नकरचरण्ये तरुणसरोजात जठरकमनोयौ अपि मम शिरस्यक्ृस्मपत्‌ करणापरिणासदापितौ- कल्ये \।

मुमुष्नोः मोक्चाथं प्रमाणसमारेण प्रमेयसारनिणैयः कर्तव्यः नत्र धर्मन समय एव सारभूतं प्रमाणम्‌ स्तः प्रमाणस्य वेदस्यापि तत्सापेक्षत्ात्‌ } तदुक्तमापस्तम्बेन :-- धर्मन्नसमयः प्रमाणे वेदाश्च " इति

धमज्ञसमयःव्रापि साक्षायरम्परया वा वेदसपिक्षत्वे श्षङ्यम्‌ वेद्‌-योगादगोचरादयन्ताो7िकार्थसाष्टात्कारक्षम मगवचिर्हेतुककटाक्षरुन्धदिव्य- च्ुष्काणां परा्कशादि पधानं समयस्य वेदसपेक्षलाभावात्‌ तदुक्तं गीतायां -

नाहं वेदैनं तपसा दानेन चेज्यया राक्य एवविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा '" इति चैवमपि “नो इतराणि इति श्रतिनिषिद्धाप्रितानामपि प्रामाण्य.

-जा-घ.सू. १-२,३)\ गीताः ११-५३॥ तंत्तिरियोपनिरत्‌ शि. व. उन्‌. ११।

४, सिद न्ततूकिकिया

वारणाय धर्म्नसमये वाविशुद्धा्च एव प्रमाणमिति वनध्यतया तस्य वेद्‌- सापेक्षत्वमावद्यकमिति वाच्यम्‌

तस्याः श्रनेः धरमत्तप्तमयानन्त्तेन्रचन्स्यप्वरितविरोषविषयवेन तेषा प्रामाण्यापफ्त्यव्ोगान्‌ तथा हि-

धर्मत्वं नाम - अल किक भ्रयस्ाधनविषयकासङ्कचितमाधान्कार-

वस्वम्‌ धर्मवौयेयवधितक्लानानामिन्द्रचन्द्रादीना चैनदसि तष जारस्य साघननारतम्यानुगुण्वेन सङ्चिततवात्‌ अधिकारारम्भककर्मणा रिरहिनत्वाच् | तसादिन्चन्दपराशरादीनामहल्यानारामग्यगनिविनीणमनादिके धर्भजघमयत- गतम्‌ इति

नन्वेवमपि ! विमरनारायणछ्तदेवेदवीगमनस्य, नीरुकृतपर्रव्याप- हारस्य प्रामाण्यापत्तिवारणाय वेदसापेक्षत्वं ध्मक्पमयस्याङ्गीकर्तव्यमेवेति चेन्न

तयोलदशाया धर्मज्ञवामदिनैव तदापतत्यसम्भवात्‌। तयोस्तदनन्तरमेव मगवनिरतुककराकेण जञानखम इति पूर्वाचायरनुगृहीतत्वात्‌

किञ्च - पूर्वोक्तनामपचरितानां प्रामादिकत्वेन समयतामावाचच उपादेयत्वेन धर्मज्प्रवर्तितो हि धर्मज्ञपतमयः ?

अपे -- वेदविश्द्धस्य ध्न्चसमयस्याप्रामाष्याङ्गीकारे जामदम्य- कृतमातृरिरश्छेदखूयगुश्वचनपरिपालनस्याप्रामाण्यापएत्तिः ! चेष्टापत्तिः

जामद्म्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्‌

छृत्त॒पश्युनारण्ये पितुर्वचनकारिणा * इति श्रीरामायणे

कौसल्या प्रति तस्य प्रमाणतमधम त्रसमयट नोदाहृततया तद्विरोधात्‌

भक्ताभ्रेणु नामा दिव्यघुरि परकारूनामा दिन्यसूरिः रामा. अयो स. २१३४)

प्रथमः वःरच्छद्‌; डे

न्‌ नम्य वदाविरृद्धव्वं शद्धयस्‌ १“ मानुदवौ मव" २५ पिनु- दयनदुण मानः मौ उणादिरिन्यते ˆ इ्य.दवि परमः पिनुदवननुमाधिकन प्रनेद्धायःः मतुः पितुकचनपरिपखपमात्राथ 'वहत्नन प्ह्युना यिरद्छदनस्या- ल्यन्तेडविरद्धत्वन्य नुस्यमवनन्यनान्वःर्‌ तसात्‌ धर्मनुसमय एष पारम्‌ प्रमाणमिति सिद्धम्‌ |

स॒ सनयो द्विविधः ! उद्यस्पो -नृष्टानद्श्चति | उपदेलोऽपि द्वि वेधः ¦! विव्रणिरूपो विवरण्यश्चति अ(च उपद्र रहस्यत्रयातकः | अन्यस्सहन्रगाधोपनिषदादिश्पः अनुष्ठानपस्पमयो गुस्यरम्परादिवेचः उपदेश्ाविमंवादी तदेर्वव्रिधेनोपदेशाविसंवादिना पराङ्कुशपरकासदि धर्मज्ञानुष्ठानरूपेण धर्मज्ञममयेन सर्व्रमाणसारभूतन सर्वप्रमेयसारनिष्कर्षः कर्तव्य इति सिद्धम्‌

इति श्रीमद्रवूलकूलतिरक श्रौमन्मह्‌ाचाय- चरणयुगमावित श्रीनिवासकासन

विरचितायां सिद्धान्तनूलिकायां

प्रथमः. परिच्छेदः

कैति. शि. व. अ. ११1 मनस्मृतिः २-१४५ सहखन्तु पिनू.न्‌ इति पठः

अथ द्ितीयपरिष्डदः

अध प्रमेयसारो रिष्यते मोक्षाथमवश्यन्नातव्यः प्रमेयः प्रमेय्‌- साः! सख प्चविव्रः | ्व्वद्यपर्खन्पुरषाधस्वरूपो पयस्वरूपविरोधि- स्वस्पमेदात्‌ तत्र रोष्वे सति परतन््ये म्वम्वरूपख्क्षणस्‌ रोपे चाम ; परातिञ्षयाधानेच्ययोरादेयतामात्रन्‌ तदुक्ते श्रीमाप्यकरः वेदाधममह्‌ -- परगनातिद्याधानेच्छयोकदेयल्मेव यस्य स्वरूप शषः , प्रद्दषी ।* वति जंमिनिमू्तकच -- रोपः परांथत्वात्‌ इति तम्ग शोयर- माष्यम्‌ -- ^ यः पराशरतं व्व ठप त्रमः इति तान्निकोक्तिथ्धं ---

तम्लात्पारार्थ्यमेवेकं युज्यते रोषरक्नणम्‌

परेदिशप्रवृ्ि्चं पोरा्यममिषीयते ॥» इति

तदिदं रोष द्वि रधम्‌ स्वेख्प्योग्यताख्पम्‌., फलो धानरूपन्वेति तत्र परगतातिश्चयाधानेच्छाजन्योमदानमात्रईहनाख्प शेषत्व खरूप्योग्यता्म- कम्‌ ताट्योणदानमात्रावषयव प्रलोपधा रप दोषत्वमिति ज्ञेयम्‌ तत्र स्वर्पयोग्यः ख्ये दोधत्वे फलोधानरूपडावष्वनिरुूप्रीयम्‌ अतएवोच्यते --

यमरटविनियोगाहददोष इत्युच्यते वुधैः

ईरण जगन्सवं यथेष्टं विनियुज्यते इति

पुनद्टोपत्व द्विविधम्‌ ¡ प्रधानः

द्वारदोषतवन्चेति स्वयं प्रयो- जनातिदायधरिनं ठेपन्व प्रथानदापलम्‌ अन्यारथातिद्ययघरितं शेषत्वं द्वार- दोषत्वम्‌ ! पुनरद्विविधम्‌ अनन्या्हमन्याईञ्चेति स्वाभाविकं शेषत्वं अनन्यम्‌ आगन्तुकं रोयत्वनन्याहम्‌ जेष्व पुन. चतुर्विधप्‌ शेषी- च्छघटितम्‌ रपच्छषटितम्‌ उमयच्छाधरितम्‌ उदार्मनेच्छघटितज्चेति |

वेद्वत शेषलक्षणम्‌ 1 जमिति सू. ३-१-२) उाबरमष्यं ३-१-२२)

दिनौयः परिच्छेषः ६१

नि,

नटक्नं न.न

कथ

भ्‌

~` इच्छन वटुणदयं चन्याति्नपमिद्ध्र उमयान्‌म्येकेकलया दश्चेधेमो ॥” इति |

अत्रोमयेच्छधटिनं यच््प्ये तद्व दारयनन्धुच्यत नदेवेविषेषु ठोपत्षु स्ये स्दन्व्पलन्नणनयाजिमनं दाप मगदलिल्पिते आचायतषन्व- द्रारकमागवननपनवद्रारकम्‌ आःच.्यनिरूपिनवथानटे पचद्वारभूत, अनन्याहं दास्यरूपच्च वदिरन्यम्‌ इट चनव मगवच्छषतलभागनरोपन्वाचाय त्वरूपां र॒त्रयघरिनम्‌ अत्र॒ भगव्च्छयत्वरूपाऽलः प्रधमपरवदब्देनोच्यते भागवतरोषत्वांगो मध्यमपवखञ्देन जाचःयरोषन्वांद धरमपद्रव्देन तत्त तफरोपधानक्रमापश्चया तथा व्यवहारः

सर्वलेपिणो भगवतः आचा्यपश्चया प्राररोपित्वे नोपप्रयत इति वाच्यम्‌ ५्नतेदख्पंन चाकारः” इत्यादि भ्रमाणवटेन ईश्वरस्वरूप- रूपादीनां सक्ता्थत्वावगमेन तदनुसारेण भगवतो द्र पिवस्मैवाङ्ीरूरमीय- तात्‌ यद्रा -- सखरूप्रतः प्रधानदे षिणो भगवतः स्भाक्तो द्वास्दोषिव- संभवेनाद्पपत्यमावाच कोऽपि दोवः इति भ्ययम्‌ ¦

अप्र पारतन्व्ये नाम खग्यापारानर्हत्वम्‌ तच त्रिविधम्‌ स्वद्धप- पारतन्च्यम्‌ साधनपारतन्व्यम्‌ फल्पारतन्व्यञ्चेति तत्र स्वमोयोदेश्यक- रव्य हत्वं खरूपपारतन्व्यम्‌ ! अरप द्ररकफरुसाघनगोचरपदृष््यनहचं साघन- पारतन्त्यम्‌ स््प्रवृ्युदेरयभोपक्त्वानहतवं फल्पारतन्व्यमिति विरेकः | तथा -- पूर्वकतदास्यरूपभगवच्छेपत्वविरोषवस्े सति त्रिविधपारतन्व्य- विशिष्टत्वं स्वसवहूपरक्षणमिति फलितम्‌ अस्य स्वस्वरूपरक्षणत्वं स्वस्व- खूपनिषूपकःवमेव तचच्च यथावस्धितस्वस्वरूपविषयिताव्यापककिषयताकतवम्‌

तिके ति नजते तव पति तो जतो पमोेने कोके जोकि कनके कतिक) ककि वेकि भष कक्कर 9 कै कक केथि विधे क्मङक छकिकककनि

अर. जितन्ता-श्छे. ५)

सिद्धान्ननूलिकायाः

ननु अहमिति प्रतीम धर्िमूतत्नानान्मिकाया यथावस्ितन्यम्दरूप- विषयिण्या दोषत्वपारतन्न्यदिषयकत्वामावेन तयोत्कम्वरूमनख्पक्रत् सभव- तीति चेन्न तस्याः प्रतीत. भगवदात्मकम्वान्मविपयकत्वन, तत्र॒ भगवच्छ- रीस्वश्यापि विषयतया रेषःपारतन्व्ययिषयकत्वस्याप्यक्षततवात्‌ ¦ आधेयत्वे मति वितरेयत्व सति रोषन्वस्येव शरीरत्वात्‌

तदुक्तं मष्यकोरे. -- “यस्य चेतनस्य यन्‌ द्रव्यं सर्वान न्वा नियन्तु धारयितु शत्रय , तच्छेषतेकस्वरूपश्च तम्य" उरीरम्‌ ' इति अत्र श्षरीरल्क्षणान्तरगते चाध्रेयत्दविपरयत्रे अल्यन्तपारतन्व्यख्पे एव अनो भगवच्छरीर्वम्य मगवच्छेषवपारनन्व्यन्वख्यत्वेन भगवदाकस्वात्म- विषयिण्यामहमिति प्रतीतौ तच्छेवःपारतन््यदिषयकतस्याप्यक्षततया भगव. च्छेषत्वपारतन्व्ययोः स्वस्ख्यनिखूपकत्वेन स्वस्वरूपरक्षणत्वं सभवयव्येवेति सिद्धम्‌

इदश्च स्वस्वहूल्कण श्रथमरटस्ये प्रणवनम "पदाभ्या प्रतिपाद्यते तत्र प्रणवेन रषः प्रतिपवते तत्राकःरोचरय्तचठथ्या २५ तादर्थ्ये चतुर्थी वक्तव्या ° इति चन्दव विकानु्ासनारसारेण पारा्यषूतादर्थ्यामिधानात्‌ नमःपदेन पारतन्व्यत्रये प्रतिपाद्यते तत्र प्रणवावितेन नमःदेन स्वख्प- पारतन्व्यं, मध्यमनम.पदन साधनपारतव्यं चरमपदःनिपरतनमःपदेन फर्यार- तन्व्ये प्रतिपाघत इति किकः

अत्र॒ « इतिहास पुराृत्तं इत्युक्तरीत्या धर्म्ञसमयरूपपूर्वाचार-

श्रीमाष्ये - शरीररुक्षणम्‌ चतूर्यीविभक्तिप्रकरणे वेतिकम्‌ 1 नामलिङ्खानुश्लासने काण्ड १. राब्दादि वगं ४।

तिपादकतया प्रषर्प्रनाणमूततिहासश्रषमृतश्रीरामायणपुर्पेषु मध्ये श्रीरोषाव- तारभूतस्य श्रीरामानुजस्य निष्ठा शेषत्व, पारहन्व्ये श्रीभरतनिष्ठा, मागवतानां हारेषते श्राशन्रुननिष्ठा, शाचा्थार्क्चा दतो द्वारदोषतरे श्रीरात्रीनिष्ठा, ्रीगुस्परम्परावयश्री धुरक विग्रभृति चःयैनिडा प्र ^णत्तयारुप्न्पेयेति सर्व. मवद्मातम्‌

इति श्ोमद्रध्‌लकुलतिरुक श्रीमन्महाचा्षं- चरणयुयभाक्तिन श्रीनिवासडास्न विरचितायां सिद्धान्ततूलिकाया

हितो्षरिश्छेदे

स्वस्वदपनिरूपणोल्लाखः परथमः

अथ क्रमप्राप्तं पररूख्यं निरूप्यते श्रापरेषित्वे सति फम्प्राप्य- प्रापकत्वं परखखूपस्य रुरणम्‌ प्राप्ररोपिते नार प्रा्िविशिष्टते सति रोषिचम्‌ प्रासिरनाम सम्बन्धः नवविधः पितृुत्रभावः, रक्ष्यरक्षक- भावः, शोष ` षिमावः, मतमा्याभावः, ज्ञातृह्तयभावः, स्वस्वामिमाचः, आधारोधेयमावः, ज्रीरात्मभावः, मेोक्तृमोम्यभाक्ध्ति तदुक्तमाचार्यैः

५पिति रक्करदरोषी तां हेयो रमापतिः

स्वाम्याधारोऽखिखत्मा मोक्ता चाध्यमनूदितः ॥* इति

भिनति नोने कितिति को को कक ऋत कम को परक करके 7 जिः कं तरफ कोः कको # ओर तरयो भया पितयं नाल सिमाः केन कनिति

पाड््बरात्र

सिदध न्ततूलिकायां

तदेवं नवविधासपि प्रािषु स्सखवामिभवछ्ूप प्राप्तिः प्रधानतमा यरस्तसत्तादिखमाङामावेव यह्ामालमौ ती स्वामिनी रोषिचतनत्वमेव स्वामित्वमिति वन्ति तत्न किचित्कारप्रतिसम्बन्धितवस्येव रोषित्वरूपतया तदभावेऽपि खस्वामिमावोपरब्येः तदुक्त महाकविना -- ५न्‌ किचिदपि कुर्वाणम्सैस्यैदुःखान्यपोहति तत्तस्य किमपि द्रव्ये यो हि यस्य प्रियो जनः ॥" इति र्समीमासामाप्यज्कृतस्ठ -- यथेष्टविनियोगदेतुमूतसम्बन्ध- विरोषान्मक्यक्तिविरोषख्प स्वामित्वे इति रोपित्वादन्यदेव खामितं व्याच स्युः ¦ तथा -- एव रूपस्वस्वामिमावायष्टविधप्रा्िविरिष्टा, शषरोषि- भावरूपा प्राप्तिः प्राप्तरोषिवमिति फठितम्‌ अत्रोच्यमानं रोषित्वं स्वाति- शयोदेञेन यथेष्टं सकरचेतनाचेतनविनियोक्तृत्वे सति तततद्विनियोगजन्यतत्तद्‌- तिल्लयजनितातिशयविरोषरालिक्कूपे बोध्यम्‌ परमप्राप्यं नाम प्राप्िविदोषफलीमूत-केवरपरार्थानुभवकै ङ्कर्यप्रति- सम्बेधित्वम्‌ ता्यानुमवकै्कर्प्रतिसम्बेषितवे नाम्‌ - तथाविधानुभककेङ्क्म- खूपचेननप्रवृद्युदेद्यातिद्ययश्चाछिति सति तदनुदेद्यानुषङ्गिकचेतनमोगजनित- प्रतिविदोषयास्तिम्‌ परमग्रापकवं नाम - स्वापेक्षया प्रापकान्तर्ुत्यत्वे सति प्रापकम्‌ तच प्रापतये चेतनप्रवृततिप्रतिरुद्धरक्षणप्रवृत्तिमत्त्वे सति वक्षयमाणन्याजमूर्तं- भक्तिप्रपत्तिविषयत्वे सति निर्हतुकखप्रसादरूप्यापारसम्बन्धावच्छि्नयार- च्छिकादिकैद्कयैपन्तफर्कारणत्वरूप बोध्यम्‌ इदश्च कारणत्वं मगवतो निरः षृकारमावविदिष्टरक्ष्मीयुणविग्रहविरोषविदिष्वेषेण तेन प्राप्या.

उत्तररामचरिते ६-५ रहस्यमोमाक्ताभाष्ये

ह्िनौयः परिच्छदः

ननु - मगदनो रि्ईनुकग्सदद्ररि मोतरकारणत्य सरवसुक्निप्रस्ग इति चन्त प्रादिङ्ूल्यव्यवसावरमादाय स्वर क्तिपसङ्गवःरणसंमवान्‌ तथा हि - दशग्नावत्‌ भक्तिक्कयीयङः म्बामाविक्रेराश्चन्यम्बन्यभरयुक्तसो हादे- सपप्रयःदविदापेण स्वयमे सकरुजगदुजीदन्कामः पितुपृत्रमावादिन्वन्धेन देषः करणकटवरदानादिपूकं दितं प्रव्तयन. जाखकऋानावतारादिशुखेन स्वप्राप्तये खयनेवो गयः इतीममथ यथा स्व्राखद्योऽपि मुष जानीयुः, तथा कपि करोति एवे पुनः कृपिक्रःाऽपि ये तावन्‌ निर्दैतुकोपायमावादि भग- दद्रेभवषु अभ्यमूयया मगवःप्रवृचिविरोषिखप्रवृत्ति ्पमगवतप्रातिकूल्यत्यवसा- यान्न विरताः भवेयुः, तानीशरम्साधुक्म कारयति तावत्तथाविध- भगव्रेभवादिषु अद्र पूरटकं निवृत्तः दुःयै्सायाद्भवन्ति, तानेव भगवानु- चिनीषन्‌ उरटरोत्तरमामियुख्या देजनन्पूर्वकं सा व्विकसंभाषणस्दाष्टाय )वादि- साधुकर्म कारयति तदिद्रसुच्यते- “एष एव साधुक्म॑कारयति तं यमेभ्यो छेोकेभ्य उन्निरीषति इति स्म्रतिश्च -

२.५ इश्वर सोहा यद्च्छ।मुङ्घनं ततः

विणो; कयाक्षण्द्रेषगभिमुख्यश्च सःसिकेः

संमाषण षडेतानि द्याचायैप्राप्िहतवः ।॥ ' इति

तदिदमाडूरवास्स्यवरदाचार्या्तत्वसरि -- दुष्क्मव्यवसायस्तु विरतो यस्तस्य पुंसः पुरा मूयौ जन्मसमर्जि गान्यगणितान्यागांस्मनादत्य यत्‌ | तसमानन्तसुखाप्ठये यतते रुक्मीसहायस्स्वयं तत्काषण्मपुरर रो गुणगण्तस्यायसु-जम्भते * इति तदेवं सर्र क्तिप्रसज्गय भगवतस्सखभ्रातिच्रूल्यनिवृत्तिमात्रसपिक्षतास्वी.

कोषातकी ३-९ ¦ पाङ्खराच्र | सस्वद्धारे !

१९ सिद्ध न्टतूल्किया

कारेण वारणममभलात्‌ , तेन मगवदुपायल्वनिर्दतुकतभङ्गाभावाचच, निर्दटुक- खप्रमादद्रारा निर्हतुकपुरुषकारभावविरिष्टरक्ष्मीगुणविग्रह निरोषतिरि'ष्टो भग- वानेव मेक्षकारणमिति सै निरव्यम्‌ इदञ्च परखकूपरक्षणे प्रथमरहप्ये करमेण पदत्रयप्रतिषष्यम्‌ तसन्‌ भगवन: रोपित्व्रण्यन्दप्रप्यचानामपि क्मणाभमिघधानान्‌ अत्र पस्य प्राप्त भगव्दवनारमूतस्य चक्रवतिमूनो , - « व्यसनेषु मर्प्याणा भूश्च भवति दु खितः उत्सवेषु सर्वै पितेव परितुष्यति इत्यादुयुक्तवृरिषिरोषः प्र गणम्‌ तेन ठोकलाभाखभर्‌.+खभा- लभव्वासकसर्वलोकसखामित्वावगमान्‌ राञ्य चाहं रामस्य इतिं मरतनिष्ठापि प्रनाणमेव तेन सषा माववत्वावगमात्‌ किंञ्च विशि टाया प्रतयिन्याः सदेश्ञमापिणे गृध्राजाय पक्षिण, मया तं समनु- सातो गच्छ छोक्रानरुकत्तमान्‌ इति श्रीचक्रव्तिमु नुना सकङ्विसूतिप्रदानम्पि स्वामि रोपित्वविरोपै प्रमाणमेव तन यथष्ट सर्वविभूतिविनिशोगहुतु- भूतमम्बन्धविरोषारमकद क्तिविरोषक्स्वरूपस्ैखमित्वस्य, तथा तष्टिनियोवतृरूप- दोषित्श्य चावगमात्‌ ^ अभिषिच्य रङ्काया राक्षसेन्द्रं विभीषणम्‌ कृतङ्कत्यस्तदा रामो विज्वरः प्रमुमोद इदयुक्तवा श्रीामवृत्तिएपि पित्वे प्रमाणमेव तेन ययेष्टविनियोकतृ्वे सति तथाविधविनियोगजन्यातिशयजनितप्रीतिविरोषशाछित्वरूपोषित्वावगमात्‌

तथा - तस फमपराप्यते यस्त्वया सह ख्गो निरयो

रामाय. अयो. २-४५१। रमिय. गयो. ८२-१२ अर. ६८-३४ कार १-८३ बयो. ३*-१८ ,

द्ितीयः परिच्छद्‌ ११

स्वया पिका ।" इति मीलनिष्ठा, ! ^ एष ॒स्वच्वग्तम्तु परष्डङ्ञो हनूसतः '" इति भगवि्च प्रणम्‌ तथा मगवततः परमप्ापल्य रिरहटकं वृणपिपीलिकादीनां श्रीहमेण परमपदनयनं प्रमाणपयाकु्ेपम्‌ ` व्रिरवःसख्य्ताधनानुष्टानसय छत- तान्‌ निर्दैतुको यभावे तम्य प्रमाणत्वं संमवनी ते वाच्यम्‌ तैः मेोक्षोद्‌- दोन विषयवासस्यं कृतस प्रमाणामावान्‌ ` पुल्लेरुम्बादियोच्नितन्निये " इति द्रावि डोनियनिनुकत्वक्चर वि तेषा विपयवासस्य साधनतवासंभवेन रस्य निर्दैतुको यभावे प्रामाण्यसंभवात्‌ भगवतः चेतनप्रटृ्तिप्रदिश्द्धरपणध्रत्तिःनत्वे सामान्यधः निष्ठस्य दश्यर- थस्य भगक्दलखाभः प्रमाणम्‌ अत एव रावणभस्मी एरणश्न्छ्यःपि सीतया - शरैस्तु सुङ्फखं छृत्वा र्कं पवलादनः मां नयेदि काकुः त्तस्य सदयं भवेत्‌ इति स्वप्रयडनिवृत्तिरनुष्टिता पुस्पकारवेरिष्टयावद्यकत् पीता निधानार निधःनाभ्यां मगवता काक- रावणरक्षणारक्षणे, सीतासमक्ष काकुत्स्थं इयादि श्रीरुक्षमणनिष्ठा प्रमाणम्‌ पुरुषकारभावस्य रिर्हेतुफते जआरद्रापराधराक्ष्र बियेऽपि रय ट्त्तिः प्रमाणे इत्यादिकमूह्यम्‌ ¡ इत्यन्यत्र विस्तरः इति श्रौमद्रवूलकुकुतिकक श्रीमन्महाचावं- चरणयुगभावितेन श्रीनिवासडासेन विरचिताया सिद्धान्ततुलिकामां

दितीयपरिच्छेदे परस्वरूपनिरूपणोल्टासो द्वितीयः

युद्ध. १-१३) सहस्तमाधा 9-५-१ सूुन्दर्का. ३९-२३० -उअर, १५-६)

१२ सिद्धन्ततुककाया

अथ पुरुषा्सव्टप निरूप्यते पुरुषप्राथनाविषयन्वं पुरुषाथसामान्य- रक्षणम्‌ 1. अत्र पुसप्राथनाविषयतच्च भगवदतिञ्यमात्रधतविरि्टवष्ण - सर्व्वा समीहते इति न्यायेन खार्थ एव सर्वा प्रनोद- येन परा्थमात्रविषयक्रप्राथना सम्भवतीति वाच्यम्‌ तस न्यायस्य स्वाते- ञ्यामिमानिमात्रविषयतान्‌ तदाह भगवान्माप्यकारी वेदाथसम्रहे २. आतमाभिमानो यादशम्तदनुयणेष्र पुरषाथप्रतीतिः » इति तसात्ररेषनै - क्राससखद्पयाथास्यज्ञानिना पराथ एव पुरुगथ इति रद्विषयप्राथनाया. कोऽपि विरोघः

ननु - कतां शाखार्थव्छ्वात्‌ * शाखफरं प्रयोक्तरि इति सूत्रे चेतनस्यैव कर्त्वं कलुरेव फठभोकतृतवं चेति प्रतिपादनेन, तद्विरोधेन साखरुसख पुर्षार्थस्य केवरपराथतवं युज्यत इति चेन्न सनं प्रयोजन्‌- मगवतपरीतिसाधनतया पुरुषार्थत्ेन शाखन्नाप्िपरार्थान॒मवकेडरयरूपत्रहमविषयक- ध्यानाराघनायनुष्टानकवृ चख, तथाविधध्यानाराधनादि जनितानुषङ्खकिचेतनभोग- भोक्तृत्वस्य स्वामाविकसख तन्सूजरद्रयप्रतिपादितत्वेन तद्विरोधामावात्‌

अन्यथा सर्ववेदमूलमूते प्रमरस्य चरमनमःपदेन चेतन खप्वृष्यु- देश्यमोसामान्यनिरयेन प्रथममध्यमनम.पदाभ्यां सवाक त्वसामान्यनिषेधेन तद्विरोधेन नत्सूद्यस्य उप्रााण्यापातान्‌ अत एव स्वप रप्तविषये कत्वस्य तकलमेोक्त लस्य ओपाधिकलं ज्ञापितं मगवता भाष्या - कृती शाख्ार्थवत्त्वात्‌ » इति पूत्रमाप्ये यच ` प्रकृतेः क्रियमा- णानी "सयादिना गुणानामेव क्वौ तवं ररते इति , तत्सांसारिकभरवृत्तिष्वस्य क्ता वरजसलमोगुणसंसरगश्ता सख्वरूप्युक्तेति प्राताप्रातविवेकेन

श्िक्लुपारववे २-६५ वेवाथंसग्रहं पू. २-३-३३) जेमिनिसू- ३-७-१८ 1! ब्र. सू. २-३-३३ 1 गीता ३-२७।

द्वितोयः प्रच्छेः {३

गुणाननिव कन्‌ मिनयुच्यन इति

तम्मान्‌ टपत्वपाग्त्व्य रूपवषयविः दन स्दन् यप्राहयोः स्वाथक्त त्वभोक्नूःवयोः स्वह्पप्रतुनन्यामः वान्‌ प्राथ च~ आनुषङ्धिकफल्पराधमौक्तृ- तयोर स्वर्यप्रयुक्तत्यन न्वामाकन्वाच नयय्यारेप पुरषा्थन्य कवस्पराध- न्वमवोपडमिति गिद्धम्‌ |

एत्र रूपः पुरुषार्य द्विव: त्तानदटकः. सानविपाकदेतुकश्चति आदो द्विविधः अनुभवः, कैद्धयैञ्चति निरतिरयाभिनिवेदोन चत्नानु- भवक्रमेण व्युल्कमण वा प्रवृत्त मगदन्तं प्रति तक्नुदुणे चननेन यत््रिर्व्णप्रदाने सोऽनुमव इन्युच्यते त्ह्मणा सह संखपसंद्टेधादिष्पः भयमेव सायुज्यमिन्युच्यते ब्रह्मणा सह एकभोगान्यस्येव सायुज्यचव्दा्थ चान्‌

सर्वदेशसर्वकारपर्वावस्थोचितसर्यवि पर पवृत्तिः केङ्यम्‌ अत्र सर्व. विधव स्वकवृकपरार्थनामावप्रयुक्तभरकारसंकौचामाववक््वमेव तेन सर्वचेतनानं रतयकं सर्टविधकरेङ्क्यासंभवऽपि दोषः तच कैङक्ं द्विविधम्‌ जानङ्ते भक्तिङकतञ्चति स्वचूपना्चभीतिकनं यकतैङ्क\ तन्‌ सानङ्कतम्‌ गुणानभव- जनितप्रीतिकारितं कंङ्कयै भक्तिङ्कतम्‌

जान्डतं द्विविषम्‌ इषटकरणमनिष्टवभनद्धेति एतदुभयमपि शा- खीयनियमवदव भक्तिष्ते तु नियमः | « अल्यन्तभक्तियुक्तानां नैव रास््र क्रमः इदयुक्तत्वात्‌ अत्त एव श्रीगोपीमिः कामेन भगवत्परि- चरणेऽपि, ण्टाकर्णीन ब्राह्मणप्रेतोपहरणेऽपि, श्रीशचवर्था द्विजदषटफकसमपं णेऽपि श्रीपराङ्करश्ादिमिः स्वोपकारिणो भगवतः प्रद्युपकारश्रद्धया अयथावदास- समपं णेऽपि, श्रीगोिन्दभद्भारकैः स्वाचार्याय स्वानुभवयूरवकं पव॑ङ्कंड््करणेऽपि दौषः इति ध्येयम्‌

अथ ज्ञानविपाकदेतुकोऽपि द्विविधः स्वरक्षणप्रवत्तिः पररक्षणपवृत्ति-

१४ मिद्धान्ततुलिकाया

सचेति श्रामोदादिक्रव अय ऋमादिदेवतान्तरम जन- क्रम्ररण- न्व. मङ्गलाशसनादिरूप. अन्यर्‌{ - आयो -यकरलीवरद्ध दिङ्गतदेवतान्तरनम- स्कारः गोरपावृद्धाचरितवाख्रक्ाबन्यनम्‌ निर्निमेप्तया नित्पजागख्काणन सदोघतायुधाना नित्यमूरिसद्खानामत्यान्रकाग्यसतनम्‌ श्रीनदनन्तन स्वाङ्क- सितमगवद्रोपनाथ विगे-टुषगननयङ्गया खमुखसंहसेण परितो गरद्थिवमनम्‌ विरोधिना दुष्प्क्ष्यं दुष्पवेश्चच् यथा तथा नीरन्ध्रतया पखित्य सिता मुक्ताना मङ्गखाश्चासनम्‌ श्रीकुख्दोन्गचरतयुद्धसनाह. श्रीमाप्यकारङ्र्न- घन्वन्तरिप्रतिषठेत्यादिश्प

नन्वेतषा स्वस्वरूपपरस्वरूप्नानकार्वैतेन सानविपाकहतुकत रमव- तीति चेत्र ज्ञानविपाकस न्वजन्यान्नानद्रःरव देतुवश्य विवक्षितत्वात्‌ - ज्ञानविपाकसयाज्ञानहतुत्वं विस्द्रमिति वाच्यम्‌ ब्रहमध्या.प्येतर्‌- विषयविस्परतिदेतुतेनाविरोधदशेनात्‌ निव्यपरक्तादीनामन्नानासभवराङ्का तइ रोपू गसानस्यैव निपे.यत्यान्‌ अन एव खतः सर्वस्यापि भगवतः शास्त्र. अविज्ञाता सहल्ायु ^ भविक्नाता हि भक्तानमागत्पु कमटेश्चण. » इत्यादिना अज्ञानविदोष प्रतिपाद्यते

स्वश्वष्टपरसरूपायतान दोषद्यमेवेति वाच्यम्‌ प्रक्तिसंसर्म- कृततदत्नानस्थव दोषरूपत्वेन चानविपाककृतस् तस्य तथाल्ामावात्‌ जानसय वियाको नाम निरति्नयत्रेमरूपतवापरिरूपविषयिताविरोषः तथाविधविषयिता- विदोषस्य तद्विष्दसववि पयि पामिभावकतवं अवश्यम्युषगन्तव्यम्‌ अन्यथा- युतपदवातीतानागताना मगवद्वणविप्रहविभूत्यवस्थाविदोषाणा सरवैषामपरिच्छि- ननानामप्यपरिच्छिन्नव ज्ञानेन समतया नित्यमुकतस्साक्षातकाराभ्युपगमे भगव- द्रणविग्रहविमूतीना नित्यापएुवेलमङ्गपरमङ्गात्‌ अतो यदा यदा यख यस्य गुणानुमवस्य विपाकस्तदा तद्रा तत्तदनुभवविपाकविरोषः तद्विश्दसर्वगुणायन्‌-

विष्ण-सह्‌- नामस, ४८३ 1 पाङ्रात्रे

द्वितीयः गरिच्छेषः १५

मव्रामिभावकः इति स्वीकरण्ःयम्‌ अत एव नित्यादीनां सगवरट्ुणलारतम्य- पिषयकपरस्परविवादन द्रविरोरभनषदादिस्द्धिन पिरोधः | अत एव १५ यत्र नान्यतरयति सन्यच्छुणोति नान्यद्विजानाति मूमा उद्युक्तमूमख्कणमपि स्वैषां गु्ानां प्रत्येकं संभवतीयपरमप्यन्‌करःमम्‌

तथा ~ यदा नावत्‌ मगवनः परमतरःप्यवज्ञानम्यं विपकविरोषश्च- तनस्य भवति, तदा तादशविगक्रवि तपण भगवन: रेपित्वज्चरण्यत्वादिक्लानाना- ममिभेवान्‌ तदा त्वज्ञानन चनो वितम्वाक्षमतया ऋनम्रहणादिस्व वृत्ता वन्वति ¦ यदा तावत्‌ . सीन्दर्यसौ कुमार्याचनुभवः तदा तन भगवतः सर्वज्ञ- ्तत्वादिज्ञानाभिभवात्‌ त्दक्तानेन तव्रक्षणार्थमङ्गलःसासनादौ प्रक्तत इति रीत्या सर्व्ताम्ड्गस्यानन कोऽपि दषः इति ध्येयम्‌

अत्रोक्तं पुरृषार्थस्य केवरुषरा््यं॑प्रथमरहस्ये चरमनमःपदेन प्रति- पायते तेन स्वमोगनिषेधात्‌ तत्र केङ्कपाराथ्यं “याः काश्चन कृतयो मम भगवति ताघु भगवत एव ताः मम ममता नास्ती"ति श्रुयापि प्रतिष- दते अचुभवपाराथ्यञ्च ^“ जहमन्नमहन्नमहमचम्‌ उहमनादोऽहमन्रा- दोऽहमन्नादः अहमन्नमन्नमदन्तमन्नि इति श्रव्या प्ररिपा्यते उत्र कैड््य केवरपारः्यै, खयन्तु रुचिरे देरो क्रियतामिति मां वद्‌ " इदयुक्तश्रीरक्ष्मणनिष्ठा प्रमाणम्‌ अुभवपारार्थये, बद्धाञ्ञल्पुराः दः नम इत्येव वादिनः ° इद्युक्तशतद्रीपवास्यादि नेष्टाप्रमाणमित्यादिकमनुसन्धेयम्‌

इति श्रीमद्रघूखकुखतिलक श्रीमन्महाचायं- चरणयुगमावितेन श्रीनिवासदासेन विरचितायां सिद्धान्ततूरिकायां द्वितीयपरिच्छेदे धुरुका्थेस्वरूपनिरूपणोतल्लासः वृतीयः

|.

छं. ७-रेण। उपनिषत्‌ 1 २३ तं. भृगु. बनू. १० रा. मर. १५-७। भासते-कान्ति ३३.७-४

१६ सिदडान्ततूलिकायां

अथोपायसशूप निरूप्यते साध्यत्वे सद्युपायत्वं प्रङतोपायसामान्य लक्षणम्‌ तच - निर्हेतुकखप्रसादद्भारा सि द्धोपायजन्यत्वे सति इष्टविधः मोक्षकारणत्वम्‌ फक्चविध. कर्मज्ञानभक्तिप्रपत्याचायामिमानमेदात्‌ तत्र कर्म केङ्यरूपम्‌ ज्ञानं खरूयप्रकाशख्पम्‌ भक्तिः प्रप्यरुचिख्पा ्रप्तस्छरूपयाथाल्यज्नानख्पा आचार्यामिमानसकवैकामिमानरूपपरगः स्वीकाररूपः इति बोध्यम्‌

अत्र केड्यहटपकर्पणा निल्यकद्कयपमन्तमो प्रति अभ्यासख्पत्देन ्ञानस्यानुमवकेद्हेतुभूतखसूपज्ञानालकतेन, भक्तेः भोजनारथक्चुधावदात्यतिक प्राप्यचिष्टपतवेन, प्रपतेस्तार्थानुमवकेड्कर्यादिविरोधिनिवृतिदेतुमूतसटपयाथा स्यज्ञानतेन, अआचार्यामिमानस्या चाथविषयकमगवत्वकरक्षासङ्कल्यसम्बन्धघर.

कृत्वेन दृष्टविषया मौक्षकारणत्वं बोध्यम्‌

ननु - एवंूपकमादीनां च्टविधया मेोक्षकारणलाभ्युपगमः, मोक्ष निरपश्नसिद्धोगयसाध्यतसेद्धान्तविरद्र॒ इति चेत्न खद्रारभूतखप्रसादहेतु- तया यक्किचिचेतनप्रवृ्तिनिरकषतवस्ये सिद्धोपायनैरपे्यतेन रिरधाभावात्‌ ननु चैवे कमदीना मोक्ष प्रति सपुच्चयेनैव हेतुत्स्वीकारः कर्मादीना विकल्पेन मोकषहेतुत्वसिद्धान्तविरुद्ध इति चेन्न तस्य सिद्धान्तस्यारृष्टसाधनभूतकर्मयो- गादेः स्वाथानुमवादिख्पमेक्षदेतुताविषयकत्वेन विरोधाभावात्‌ { चैवं सति मोक्ष प्रति दृ्टकारणमूताना क्मयोगादीनामननुष्ठाने मेोक्षासिद्धिपसङ्गः अनु- ष्ठाने स्वातिशयोदेशेन प्रवृ्यनहेत्वरूपवरूपविरोधपरसङ्गः इति उमयतः पाला रज्जुरिति वाच्यम्‌ स्वयेप्रयोननमगकनमुखोक्तासा्थत्वेैव तेषामनुष्ठाने तेनैव मेक्ष्िच्या मेक्षोदेशेन तदनुषठानानावयकलत्वात्‌। अतणप्रैतेषु केषाश्ित्‌ ुक्तिव्याजतोक्तिरपयुपपयते अन्या्थस्येव सतः प्रसङ्ग दुपकारकत्स्यैव व्या- जत्वशूप्लवान्‌. 4

१७

कर्मक्यना दीनां दष्टविच्या मेोक्षकारणत्व विषेबतवानुपः्षिरेत्यपि प्ररयुक्तम्‌ टृष्टविधया मोक्षसाधनतस्यात्रातम्य ज्ञापनेन स्वयेप्रयोजनमगवन्सु- वोासरूपादृष्टसाधनतात्तापल्पूर्वकमप्रवृत्तप्रवतनन विधेयत्वसंभवात्‌ तस्मान्‌ सिद्धोपायङ्पिफटामूतानां स्य्रयोजनयगवन्मुखोासप्रयो नकानां, यत एव तथाविधमगवन्मुखोत्रसमात्रो्ृस्यकवेतनप्रदृत्ति कथयानं, अत्त एद मोभसिद्य- तुदेरयकसाममीद्सम्पन्नानां, खयंप्रयोजनकर्मा दीनां मोक्ष प्रति द््कारणलाभ्यु- पगमे कोऽपि विरोधः इति सर्वमुप्पद्म्‌

अत्र प्रथमरहस्पे उचतु््यां कदर्यालसककर्मणं, मकारेण ज्ञानसख, परा्नारथकक्रियापदेन भक्तेः, स्वसखरूषयाथास्यपरेण नमःपदेन प्रपेः, स्वख- हपकाष्ठापरेण तेनैवाचार्यामिमानस प्रतिफदनमनुखन्वेयम्‌ अत्र कमादि- पञ्चक विषयपराङ्कु्ादि-दिव्यसुरिनिष्टः अपि प्रमाणतवानुसन्थेधाः इत्यन्यत्र विस्तरः

इति श्रौमद्रबूलकुरूतिखक श्रीमन्महाचाबं- अरणयुगृखजावितेन श्रीनिवासशसेन बिरचितामां सिद्धान्ततूुखिकायां हवितीययरिच्छेदे उषवावनिरू वणेरलाखछः तुदः

१८ सिडन्ततूलिकायां

अथ विरोधिखखूये निरूप्यते खखूपनाराप्योजकाज्ञानविषयलव विरौधिखरूपपामान्यरक्षणम्‌ तच्ाज्ञानं द्वि विधम्‌ अन्यथाज्ञानं, विपरीत- जञानञ्चेति ¦ तथां स्वसखरूपनाशकान्यथाक्ञनविपरीतज्ञानान्यतरविषयलवं वि- रोषिरुक्षणे फलितम्‌ विरोषी पद्धविधः खखह्यदिरोषी, परख- श्पविरोधी, पुरषाथविरोषी, उपायविरोषी, रिरोधिविरोषी चेति

तत्र स्वस्वहूपविनांशप्रयो जकस्वस्छरूपविषयकान्यथान्नान वि परीत्ज्ञाना- न्यतरविश्यतवं स्वस्वषटपविरोधिख्श्णरम्‌ ¡ स्वस्वरूपविनाराकपरस्वरूपविषयका- न्बधाज्ञानविपरीतज्ञानान्यतरविग्यतं परस्वरूपदिरोधिलक्षणमिति रीत्या तत्तछक्ष- णानि द्रष्टव्यानि तत्र स्वस्वह्पविपरीवन्चानं॑देहामश्रमादिः उतो देहादयस्स्वस्वषूपविरीधिनः स्वस्वरूधान्यथाज्ञानश्चान्यदोषत्वस्वप्रपलस्वमोगा- ैतवरूपस्वस्वात्यादिज्ञानेम्‌ अमः अन्यदोषल्लादयस्स्वस्वरूविरोषिनः

एव परस्वहूःवि परीरज्ञानं देपतान्तराणा रोषिदश्षरण्पल्प्रप्यताटिज्ञा- नम्‌ र्मादीनां साधनत्वज्ञानम्‌ स्यातमस्वखूपादीनां प्रःप्यलद्चानश्च अत- सानि परस्वदूपविरो पीनि परस्वरूपान्यथाज्ञानन्च - अन्यारहरोषतवनिरूपक- त्वेन, सोपधिकद्यरण्यतेन, स्वाथानुमककैङकैप्रतिसंबधितवरूपप्ाप्यत्ववस्वेन ज्ञानम्‌ उतस्तान्यपि प्रस्वहूपवि भनि

एवं पुर्षाथस्वरूपविपरीतज्ानं तरैवर्गिकादीनां एुरषाथलज्ञारम्‌ अतस्तेषां पुरुषाथतं पूरषाथस्वरूपविरोधी 1 पर्षा्थस्दख्पान्यथाज्ञानश्च भग- मक्केङयादीना खाथेत्वेन ज्ञानम्‌ अतस्तेषां स्वार्थत्वमपि पुरुषा्थ-

ह, ५९9 ९५

1 ऋणः

द्वितौयः वरिच्छेष्ः १९

खवमुपायन्वरूपव्िपात्ारच्च - पराध - कैङ्कयैख पपरमपुरषाधलक्षण- मोक प्र्नुपायमूनानां प्रुत -तन्यतिवन्यकःयार्थानुमवादिहुभूतानां कमेयोग- ज्ञानयोगभक्तियोगप्रपत्तिये) चय चषयकम्वगतम्वीकाराणां उयाय्रत्वयानम्‌ अनस्ते उपायस्वरूपविरोधिनः उपायविषयकान्यथानानच्च - मोञ्च प्रत्य दमाधनतन जानम्‌ अतः तदप्युपायस्वन्यिगेषि अथ विरेषिखन्पविपरीतज्ञानं विरोषिमूत ठेहविोश्िचेन, भगवदा- सकसरेन चानुकरूलभूतानां विपरस्रादीनां टिगेधित्वेन ज्ञानम्‌ अतस्तेषां विरौशित्वं॑दिरोधिसवष्प्विरोधि टिरो £ खरूपान्यथाज्नानच्च -- विरोधि- भूतस्य देदैद्रियादेः शरीरमा खल धर्मसाधनम्‌ इत्यादयुक्तसाधनान्तर्‌- साधनलादिज्ञानप्रयुक्तानुक्रूल्यज्ञानम्‌ अतस्तदपि विरोधिस्रूपविरो प्रीति 1 दिष्टं स्मन्यत्र विस्तरतो दणितमित्यर प्हटवितेनेति सवे समज्ञसम्‌ षति श्रीमद्रबूलकुलतिलक श्रीमन्महाादं-

अरणयुगख्नावितेन श्रीनिवासकासेन बिरचितायां सिद्धान्तत्ुकिकाकं

द्वितीयपरिच्छेदे बि रोगिस्वरूपनिरूपणोत्खाखः

ऋरमरस्समलत्तः 1 ग्रन्यरच ।)

अरवरमुनिचरणौ तरुणद्रोजातजठरसुकूमारौ पि मम सिरत्वकस्मात्‌ करुणापरिणामदापिङ्गो केकये

किमेक केक कक्कर कक कष [ 33.1.11... क्प कुमार

८७ „५५ ^-3

(४

(सिद्धान्ततुलिका) शुद्धिपन्नम्‌

ठे पक्तौ अशुद्धिः शुद्धि पृष्ठे पक्तौ अशुदि शुदि.

त्तर आद्यः इति पाठः १८ यस्तु यतस्तु अन्यः अन्यःइतिषाटः ९२० सा सया १४ नहि निष्प १० १९ त्त्वा क्त १७ भ्यो गोधा) १४ तयु तछरयु (प २२ प्रायक प्रापक १६ २० छा २१ रक्ष्मीगुण रक्ष्मीस्वगुण

~ |. ~

(मु।क्तपदरक्तिवादः) शुद्धिपत्रम्‌

विरो विद १६ भव माव २२ सख्रख्प स्वरूपख्प २१ गि भि १७ एतान्‌ एनान्‌ २२३ ख्या सखस्य १२ निवृत्त निवृत्ता १२ प्रम षमत

नन्व

श्रीवाधूलरमाप्रवाठरुचिरसक्यैन्यनाथांश्चज- ्रीयुर्विन्महारयरु्धनिजसत्सत्तं भरितामीष्टदम्‌

्रीरामानुजयोगिवयैविरसकैङ्यसंस्यापकं ्ीमद्टर्ष्मणायैयमिनं ते सद्रुण भावये

4

श्रौः श्नोमते रमानृजाय नमेः ध्मेमते रम्यजामातृमुनयं नमः शोमटद ङ्टलदमणायं-संयमिने नमः

नि = + { ¢ + मीन्दर श्रीमद्ङ्टर््मणाये-संयमीन्द्रः अनुगृहीतः

मुक्तिपदराक्तेवादः

"१

अञ्चनघनमदमञ्ञनमपि कयाचित्युरज्ञिते कड्या ¦ अद्लनविधुरेरगञ्ञनमञ्जनगिरिरञ्ननं भजे भवुकम्‌ नेजगच्छवनरुच्छगठ्न्मधुरखितकललापनिगस्ितश्रीद्चम्‌ करकठितबोषमुद्रं किमपि विनिद्रं समाश्रये भद्रम्‌ ॥२॥

निगमयुगरसारौ श्राविती येन ॒घान्ना परमपि परतन्त्र पात्रमेवोपकर्प्य तदिह निखिररक्षादीक्षितं नीमि नत्वा व्रवरयति्र्येत्यादिनामाभिरुेः करुटाजरषिकन्याकान्तवीक्षामृतौैः अनुकरुममिषिक्तामार्वगोष्ठौ विभाव्य बिपठमिद विचारं सुक्तिराब्दस्य शक्तेः कृर्यति वुतुकाच्छीरैरुयोगीशदासः ४॥

अत्र॒ तावनक्विश्षब्दशक्िविचायैते ¦ तदिद स्ैतप्तिषलम्‌ _ " सृमारनिदृत्तिमेव सुक्तिथठ.जक्यतादच्छेक'पिति

युक्त केन्‌ -- ^ प्रवानकषतरननपतिगुणेश्स्ससारषन्धसितिमेक्हतु.” इत्यादिश्रया तत्तथाचावणमात्‌ : सारो नाम खह्पतिरो गयकाचिन्तरग एब ^“ नदार्पीतेम्पपाख्यपदेशात्‌ " इति सूत्रे अचित्सवन्धस्यैव ससार्ञठःन म्यपदैल्ात्‌

ननु -- अविधा करम॑सत्नान्या तृनीया गवितरिष्यते यथा ्षत्रशक्तिम्पा वेष्टिता-नृप-सर्वना “त द्मे सत्या कमा. अनृनापि. धाना " इत्यादित कर्मणाम तिरोधायङन्यगुक्तप्‌ तत्फथभदि ससर्मख तदुच्यते ° इति चेन्न |

“परामिध्या नत्त तिरोहित ततोहयस बन्धविपर्ययौ देहयोगाद्वा

सोऽपि " इत्याभ्या सूत्राभ्यां सिद्धान्ते मगवलङ्स्यातमकाना कर्मेणामचिदू्रव तिरो गरयक्रताय सिवद्भवात्‌ तदयुक्तम्‌ -- तिरे गयकाचित्संधर्महयससार्‌ निवृ्तितवमेव समुक्तिपदप्रषृचिनिमित्तमिति

पतेन -- यजिासापिकेरणमाप्ये मविद्यानिदृत्तिरिव मोक्षः इत्यनुगृहीतम्‌ , तदपि प्याख्यातम्‌ तत्रत्यावि्ा्ब्दस्य पुप्यपापरूपकर्म.

परलेऽप्यचदूरि णां प्रतिबन्धकतया ठनिवृतिवाच्क घ्यारि तिवृतताेव पवसानात्‌ |

वयसर्वनतु-- तत्रत्यविाश्चव्दः प्रतिबन्धकमात्पूतैन व्यारूपात, परतिजन्धकत्मपि सादादर्त्सबन्धस्येप श्रूयते -- ^ तस्य तावदेव निरं याक्चविमो त्येऽथ सेपस्ये " ^ वै सशरीर सतः प्रियाप्रिययोरप- इतिरत््यञरीरं वा सन्तं प्रियाप्रिये स्पृशतः * इति

[

रन्त यृ 9 म्द नम ^ (यः ~ न्क 100 पन्त - गभि ननः : रन्ाचिःपम्वन्वानवृ न्यमप रुक्ियन्‌ | यत्ताथदन्त्रधिंकरण-

माप्यन्‌ -- ` जयद्र पवस्व मा-चकरमन्मानुनघ्नेव मेशक्माचक्षत * नि तच - नुकितलच्छपवृच्तिनमनफम्‌ ¦ किन्नु-मु तरूखूपया- थाल्यप्रदद्यरपम्‌ | प्तटुक्नं भवति ~ रि दधन्त अभावस्र भावान्तसा- नुन यञ्यप तपय कैसःरनिव्रततिष्पोऽमवः. त्रमवेदां किय “इतिः चन्‌ - स्वाभाविकपरमान्मानुभवख्प एव स्वन्पेच्छडादिन्छप इति तस्वद्पु- रदुदीनम तपरं तद्धःप्यवचनरमिति- |

यत्‌ एवानुगृहीते त्रस्यन्तनिष्णाता जआचक्षतं '' इति त्र्यन्त- निष्णाताः - ब्रह्निष्ठाः इयर्थः शब्दनिष्ठःयाः अर्थनिष्ठद्वारकत्वान्‌ सनेनातनिएठाः व्यावरखयन्ते एनेनासनिष्ठ्रा्यायाः मुक्तैः स्वामाविक्रपर- मासानुभवद्पत्वामावेऽपिं क्षतिः स्वामाविक्परमासमानुभवे अवियोच्छेद- पू्यकतवोन्तेः अविदयोच्छेदस्य स्वागाकिक्रिप्रमालादुभवातकलवक्ञापनार्था यदु च्छेदपूर्ैको यो भावस्तदुच्छेदसद्धावासमकः इति नियमात्‌ धरोच्छेद- पूवककपड्त्वावस्थायां घरनाश्ञाःमक्तस्य, क्पारच्छपूर्वककापलिकावम्यायां कथाख्नाश्चात्मकत्वस्य द्रीनात्‌

तथा च- ब्रह्मवि यर्स्वाभाविकपरमात्मानुभेवः प्रािदक्चायां भवति, तस्माविदयोचउदपूर्वैकत्वेन अवियोच्छेदासमकचात्‌ , तद्रतमविदोच्छेद- स्वमान निमित्तीकृत्य तमेव प्रमात्मानुमेवं ब्रह्मविदो मोक्षश्ब्देन भ्यवहरन्तीति तद्वाप्यनि्टितोऽ्थः ५.यये प्रेते विचिकित्मा मन्‌प्ये अस्तीत्येके नायम- स्तीतिचेके इति मेोक्षदक्षायामाठनोऽसद्धःवे शङ्कमानं नचिकेतसं प्रति मोध्रस्य भावान्तरखूयत्वज्ञापनपूर्यकं तेन रूपेणासमसत्ताया एव॒ वक्तव्यत्वेन तदतिरिक्तयातेपदज्चानतेरिक्षायास्तत्राप्रकृतत्वात्‌

किच्च -- खाभाकिकिपरमासानुभवस्य मुवितपदनिमिततान्तभवि सर्वेषा पुक्तिशब्दानां भौणत्वमेवाप्येत तथाहि -- त्रहमवि्ाफलवाक्यप्वेव दि प्रायज्ञो मुक्तिवाचकानि पदानि श्रूयन्ते तत्र सर्वत्र तततद्धियायां ^ मुक्तिपद्‌- वाच्यं माक्येत्‌ इति हि विधिवाक्यार्थो व्णेनीयः तच सम्भवति स्वाभाविकब्रहमानुभवह्य मुकितपदवाच्यस्य स्वाभाकिकितवादेव अमान्यतवात्‌ कार्यमेव हि माव्यम्‌ तदोषपरिहाराथं सविरोषणे दी ति न्यायेन मुक्ति. पदस्य विरोषणमूताविचोच्छेदमात्परवाश्रयणे भवति सर्वैषा प्रयोगाणां गौणत्व. मिति

ननु ~ ब्रह्मानुमवस्यापि साध्यत्वाङ्गीकारान्न दोष; इति चेन्न सम्प- द्या विमीवाधिकरणविरोधात्‌ “अये प्रत्यगासा अर्चिरादिना परंम्योतिरुपसपय यं दञ्चाविरोषमापयते, खद्पाविरमावरूपः ; नापूर्वाकारोतपरतरूपः इति तदराष्यागृहीततवात्‌ उपात्तानि तल्माणतया तत्रैव शौ नकवचनानि --

यथा क्रिते ज्योत््ञा मरुप्रक्षाखनान्मणेः दोषप्रहाणान्न ज्ञानमालनः क्रियते तथा यथोदपानकरण।त्कियते जलम्बरम्‌ सदेव नीयते व्यक्तिमसतस्संमवः कुतः तथा हेयगुणध्वंसादक्वोधादयो गुणाः प्रकाश्यन्ते जन्यन्ते नित्या एवासनो हि ते इति ।* लधुसिद्धान्तारंममाप्यश्रतप्रकारिकायां - यचप्यनिष्टनिवृचधिरि्ट- परा्िश्च द्वयमसि तथापीष्टतमत्रहप्राप्तेः स्तस्सिद्धायाः एथगुपायसाध्यला- मावाल्मतिबन्वनिवृतिरव साध्या स्वत एव सर्वसाक्षाक्कारक्षमं ज्ञानं भ्रति- बन्धे निवृत्ते सति ब्रहमसवरूपगुणविभवादिकं सब साक्षात्करोति यथा सेतौ भिन्ने जले खयमेव गच्छति केनचि्नतव्य, तद्वत्‌ यथा सददमानयने

४.

मार्गसमीकरणनन्ापण उमे अपि प्रथम्य्तसाध्ये न: तथेत्यथः यद्र भाकन्तरम्येवाभाववाद वियानिवृत्तिरेव ऋषि यनुनृरीतम्‌

तसाद्रञ्यान्‌भवस्य व्रह्मानुमवतेन रूप्धसा-यत्वान्‌ तस्य मोक्षपद- लक्यतावच्छेदकाननभावाभ्युधगमे ब्रह्मविद्याफटकवात्यगततानां उद्ना सुक्तिवाचि. शब्दानां गौणत्वापत्तिः दुष्यरिदैेति संसारन्ृ तिचमात्रमेव सुक्तिराव्दराक्य - तावच्छेदकमित्यक्रमेनापि स्वकर्नव्यन्वान्‌ स्रधिकरणमाप्यवचनं व्रह्मविया- फतमोक्षस्वू्पध्रदईननात्रपरमेव ये प्रेते विचिकिन्सा मनुष्ये अग्नीत्येके नायमसतीति चैके" इति सरवधन्धविनिर्मो पट्कणमोश्नविदरोषदञ्च।यामामनम्स- द्वावासद्धावौं शङ्कमानं प्रति तन्मोक्षखरूपस्येव वन्तव्यनया भरकृतत्वाच

तथा - व्रहमवि्याफटावियानिवृ्तिप्रासिदशायां निरतिक्चयानन्दर्क्षणो यस्खामाविकपरणत्मानुभवः भावान्तरमभावः* इति न्यायेन तद्वतमल्यिा- मिट निरिर्चक्घत्य तमेव मोक्षपदेन सन्तो व्यवहरन्तीति सक्तस्य स्वरूपासनत्वादिशङ्कवकाश्ः इत्येतावदेवाच्छधिकरणमाप्यवचनतासयैमिति युते संक्तारनिदृ्तिसमेव रक्तिराब्रक्यतावन्छेदकमिति

कचि -- स्वामाविकपरमात्मानुमक्त्वस्मापि मुक्तिराव्दशक्यतावच्छे. दककोरिप्रवेदो प्रा्िविदयाले सुक्तिव्यंवहारमङ्गपसङ्गः तत्र व्रह्मानुभव- सद्भावे प्रमाणाभावात्‌ एतान्‌ ब्रह्म ममयति इत्यनेन तत्सि- द्विरदोक्या पमयतीत्यस्य प्रा्िमात्रवाचितेनान्यथासिद्धत्वात्‌ देखविरोषा- वच्छिचव्रह्मसवरूपसंबन्धस्यैव प्रा्तिशब्दाथेतात्‌

किच्च -- कार्याधिकरणगतेन दोना " इति सूत्रेण ब्रह्म गम- यततीत्यस्य "“ फं ज्योतिस्यतम्यय श्त्यनेनैकार्थतायाः दर्ित्त्वेन तस्म संपत्ति. हप्त्वसिच्या -क्स्यानुमक्छूपवोक्तेस्सम्पत्तिशषब्दग्युतयत्तिविश्दधत्वाचच

मु वितपदरवितिवा

अपि -- “परं ञयोतिरपसम्पय ”» इत्यत्र ल्यप्‌ प्रत्ययेन सप्तत स्दूपाविमौवूरवकाङीनत्वावगमेन तदनतिरिक्तायाः ^ ब्रह्ममति इतयु क्त्र्यप्रापतेस्खदूपतिरोधानकारीनत्वावगमेन तस्मा अनुभवदूपतवोक्ते. बाधि

तत्वाच

यदुक्तं कैथित्‌ - परं ज्योतिर्पसम्यय » इत्यत्र ल्यप्‌ प्रतययोऽवि- वक्षितार्थः इति तत्सप्रदायानमिज्ञतानिवन्धनम्‌ उत्ताच्ेदाविभूत- स्वरूपस्तु इति सूत्रमाप्यश्रुतप्रकादिकायामेव तस्य कण्ठतो निरस्तत्वात्‌ तथा हि -- उपसम्पयेति निदेशो सुख व्यादाय स्वपिति " इतिवत्‌ इति केचिव्याचक्षते तदयुक्तम्‌ इयारभ्य, त्यबन्तपः सावि क्षितक्रमत्वं रिष्टम्‌ गत्यमावचोतकम्‌ सम्प्ाविभाव इति सूत्रविरोधश्चल्यादि "

किञ्च -- भविभागेन इष्टत्वात्‌ '' इति सूत्रमाष्यसिद्धान्ते परं ज्योतिर्प्य्त्या निवृहविद्यातिरो धान्येति वाक्येन सप्तेणविभषहेतुत्वस्यानु- गृहीतया स्यप्‌ प्रव्यस्याविवक्षिता्थलोकतेस्तद्विरंढलाच्च आविभावपूर्ै काठोवृत्तिनः तत्ारणत्वासंभवात्‌ तसात्‌ परंज्योतिरुपमम्पयेति श्रुतायास्सपतेः पुपुप्यादिसाधारण संपत्तिशन्दव्युतयत्तिवलात्‌ , स्यप्‌ प्रययवबलाच अनुभव- रूपत्वाभवसिष्या तदनतिरिक्ततेन का्याधिकरणगत ' दरैनाचे ' ति सूत्रसि- द्धायाः रह्म गमयती ' दयुत्तत्रह्मगतेरप्यनुभवानासकलसि्या पञ्चाभि- विदा श्रह्यानुभवे ' एनान्‌ ब्रह्म गमयती ' ति श्रुतिः प्रमाणम्‌

परञ्च -- “अविभागेन दृष्टता दित्यधिकरणे अहं ब्रह्मस्मीत्य- विभागेनानुभवस्येवासना खामाविकतायाः सिद्धेन प्वाथिविदां ताद्शानु- मवप्रयोजकाहरहोपासनामावेनैव तादशस्वामाविकनरह्मानुभवाभावस सिद्धताच | न॒ तेषामप्यहग्रहोपासनसभवरदाक्यशङ्गः तथा सति प्ाथिविदयायां अपि ब्रह्मविरोप्यकतया विचमेदस्येव दुर्निष्पलापतात्‌ च~ अहं 'मिति

मू क्तिपदङा क्तिवदः

स्वविरिष्ट ब्रह्मानुस्न्धाय तस्येव सखविराषणनानुसन्धानसंमवात्‌ नानुप- पत्तिरिति वाच्यम्‌ स्वस्येव स्वशरीरितावच्छ्दकत्वास॑मवेन तथानुसंधा- तस्य॒ शरतिरूपतापातात्‌ -- स्वोपरक्षितं व्रहैकहमित्यनुसन्धाय त्येव सखविरोषणतयानुसन्धान शक्यम्‌ अहम््थोषरक्षितत्रह्मानुसन्धानस्य अहमित्याकारकत्वायोगात्‌ } विरप्यध्रतीत्यनन्तमेतस्यैव उपषरक्षणत्वनियमात्‌ हि घशत्वोपलक्षितस्य व्तुनो भानं धट इत्याकारकं भवेत्‌ तसमात्‌ प्चधिविचायां ब्रह्मणोऽदंग्रहणस द्कंभतया तननिष्ठाना खाभाक्कितरह्मानु- भवः इति

अपरञ्च -- काया षिकरणदीपे पर्चाथिटिदां ब्रह्मासकासप्रा्िमात्रस्य, ब्र्मविदामेव यथावस्धितव्रह्ानुभवस्य मुक्तकण्ठ व्यवस्थापितत्वेन पच्चाथिवि- दामपि खामाविकत्रह्मानुभवोक्तेसतद्विरुद्रत्वाचच तदिये ततसूक्तिः पच्चाभि- निदो हि प्रकृतिविविक्तन्मात्मकासस्वखूपविद; ते तस््ाप्य पुनने निवर्तन्ते परं ब्ह्मोपासीनास्तु यथावसित' परिपू परं अद्यैव प्राप्य पुननै निवर्तन्ते तुद्य इत्यं विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप ॒इदयुपासते तऽचिषमभमिसंभवति इतयुभयविधान्मेदेनोपादायार्चिरादिगतिश्चुतेरपुनराद्रिशरतेश्चवमिति निश्चीयते "! इवि |

अत्र ब्रह्मवित्यराप्यस्य यथावसितत्वपरिपूरणीत्वादि विरेषणेन पच्चायिवित्‌- प्राप्यस्य सयथावस्थित्त्वापरिपूर्णत्वादिकं ज्ञापितम्‌ (अस्यां परिषदि अयं प्रधानः ' इत्युक्ते अन्येषामपराधान्यसिद्धिवदत्राप्युक्ताथेसिद्धः तसात्‌ पश्चाभि- विदः खामाविकनश्नानुमववैघुर्येण सुक्तिपदशक्यतावच्छेदककोरी खाभाविक- ्रहमनुमवंवस्यापि निवेदो पश्चागिकित्फटे सुक्तिन्यवहारभङ्प्रसङ्गो दुवार एव किञ्च -- केवरु मेदोपासनसाध्यायां मेदसुक्तौ सामीप्यरक्षणायां अविभागे- समवलक्षणब्रहयानमवामावस्य त्तुन्यायसिद्धतया तत्रापि युक्तिव्यवहारमज्ग- रङ्गो दुर्वारे एवं ¦ - फोऽन्यां देवतायुपास्तेऽन्योसावन्यौऽहमसि

मु वितपवशक्तिवाव

वेद अङ्कृत्सोहयेष. इति निषेधात्‌ मेदेनोपासनमेवासिद्धमिति शङ्कयम्‌ असिद्धत्वे तनिपेधायोगात्‌ !योऽन्या देवतामुपास्ते ' इति प्रसिद्धवत्‌ निर्देशयोगाच्च

-- अन्यतः प्रा्तयुपासनमनूद्य शाख निषेधतीति शक्यं वक्तुम्‌ कठन्नमक्षणादिवदुपसनस्यान्यतः ्ास्यसमवेन गाग्रिणेव प्रातः वकत्यतात्‌ च- शाशप्ाप्तमेव चास्तं निषेधयेत्‌ तथा सति ्ञाञ्चस विप्ररम्मकल्ापातात्‌ तस्मात्‌ अपशवौ वा अन्ये गो अख्वेभ्य. ° इत्यत्रापटशन्दवत्‌ प्रकृते “न वेद * इत्येतद्वाक्यमपि केवलमेदोपासनसा- प्रचसतवेदनलममिदधत्‌ सत्‌ अभेदोपासनदिषेरथवादता छ्मते इति मेदोपासनं

परामाणिकमेव ज्ञापितश्ैतदुपासनसद्धाव. तत्फरमूतायथावसितप्राततिसद्धाव- श्रासत्वोपासनाधिकरणपूरवपक्षमाप्ये यथादसिगच्च शृद्मोणस्यम्‌ अयथोपासने प्रिरप्ययथामूता स्यात्‌ यथा कतुरसिन्‌ रोके पुरुषो भवति तथेतः वरे भवति इति न्यायात्‌ उपपादित्द्चदमेव पञ्चाथिविदामयथावस्थि- प्रातिन्ञापकेन पूर्वोदराहतका्याधिकरणदीपवाक्येनापि ॥"

ननु -- चय केवरुमेदेन ब्रह्मोपासनं नास्तीति वदामः क्तु - तस्य रक्तियाधनत्वं नास्तीव्येतावन्मात्रमेव अत एवायथोपासने प्राप्तिरप्य- यथाभूता खादिति भाप्यश्रतप्रकारिकाया - 'जयथामूता स्यात्‌, इति - स॒स्तारित्व्पिस्छात्‌ , इत्यथः '' इत्यनुगृहीतम्‌ तरत्‌ केक्छ रेदोपास- नस्य ससारिकत्रिवगेफलाथेतवात्न स्य मुक्तिसाधनं प्रामाणिकमिति चेन्न तर्हिं भिवियाया अपि मुक्तिपाधनत्वामावप्रसङ्कात्‌ तस्या अपि केवल. > दोपासनात्कत्वात्‌ तत्रासपत्वेन ब्रह्मानुसन्धानमस्तीति चेत्‌ - किन्तेन आलमतेनानुसन्धानसयेव मेदानुसन्धानालकतेन प्रथगालानं प्रेरितारश्च मत्वा" इत्यादि भतिसिद्धत्वात्‌ खकरीरं प्रति सख्खासत्वेनानुसन्धानस्य बिवेक-

ख्यतया भेदानुत्तन्धानात्मकत्ववत्‌ , स्व अरति ब्रह्मणः लान्त्दासुरन्धानम्यःपि जीव -प्रविवेकातपक्तेन येष नखन्ध चरूप्त्कद्‌ ¦ अयुत - ** सन्मति. तुपगच्छन्ति " इत्यादि सूत्रमाष्यान्ते - ^ प्रधगप्रन्मानं प्ररिकतस्छमत्वति परथकूतवानुन्धानदिधाचम्‌ '' इति “स्श्चरीरात्‌ स्कःमनोऽधिकत्वरुसन्धानवत्‌ स्वात्यनोऽपि स्मास्नीऽधिकलयानुसन्धान्धत्‌ प्रथक्त्नुसन्सनविधानच्च रक्तम्‌ इति त्सरत्‌ परञ्वाभि.चदामात्मत्वन त्रोकसनसद्धानऽपि- तस्यापि कवः मेदोपसना्पक्त्यत्‌ सेदोपसनसय सुक्तिसाधनत्वामावनियमे पृश्चाभनिविच्यः अपि भुक्तिखाधनत्यसाचप्रसज्ञे दुर्वार एव

तहि -- शरुतप्रकारिकासूक्तेः कोऽथ इति चत्‌ ~ अभनिमणवकः

वसितध्रिः संसारतुस्यतया तद्‌ ज्ञाप्ना्नं गौणोऽयं निर्देलः

अन्यथा - मेदोफसनफलट्तया सर्वसंप्रततिपन्नस्य. कैवल्यस्य संसासनस्तर्भावज्ञायकेन

दीवनरुक्ीवनम्‌-- संस्ासेन्मोचनम्‌ समिति केवल्यव्यावृत्तिः» इति ख. शयनेन समके चिरोधस्य दुरुद्धस्ताप्रततत्‌ अपि.च --

मदेन वाप्यमेदेन मिग्रेणैव चतुभुख ' त्रिधैव सेक्तिरुदिता भेदे कैडकर्यरक्षणा एक्तिथयेह छोकेषु परिचर्यया नराः देवस्य तद्रदेवैते वैकुण्ठे ` परमात्मनः कमेक; तस्य॒समीपस्षा सुक्तत्मानस्सम्पहिताः षति किं : तस्सादप्रष्प्सदा' स्याद्छस्नीवयो

१० मुक्तिपदशक्तिवाद

तोषयित्वा परं देवं ततो युक्तप्समाहितः

विज्ञानेरैकतानेन परमातनि चिदुधने

एक्य प्रारोति सा मुक्तिस्ता मायुज्यसक्षणा इति पाद्मसहिता्ानपादाष्टमाध्यायवचनै : मेदामेदमिश्ररूपुक्तत्रिविध्यस्य, तास्ता मुक्तीना तन्रतुन्यायात्‌ तत्तदनुगुणक्कृतिसाध्यत्वस, तत्र॒ मेदमुक्ते. कुष्ठे तु प्रे छेके इदयुक्तुक्तप्राप्यदिव्यनगरावच्छि्नसामीप्यरक्षणत्वस्य, सर्वरोकसाधारणखारथकेङकयरक्षणकेवलमेदोपासनादिमगवदाराधनसाध्यत्वस्य मुक्तकण्ठं प्रतिपादिततेन सामीप्यादिभेदमुक्तेस्ससारान्तगतलवोक्तिद॑स्क्तिरेव एतेन --

¢« ठोकरेषु रिष्णोर्निवपति कचित्‌ समीपभिच्छन्ति केचिदन्ये |

न्ये तु रूप सद्दा मजन्ते सायुज्यमन्ये तु मोक्ष उक्तः " द्यत्र सालोक्यादरषु सुक्िताश्रवणमात्रेणर तेषां तद-न्तमावसिद्धिरिति केषा- ञित्‌ शङ्का दृरोत्पारिता रोके तस्य समीपस्थाः सुक्तासानः इतिं पूर्वोगाह्तवचनेन सामीप्यादेमुक्रिततोक्ते. मश्च सारोक्यसारूप्यं प्रार्थये कदाचन इच्छाम्यहं महाभाग सायुज्य तव सुव्रत इति जितन्तावचनेन सारोन््यादीनामपि मो चान्त्मावसिद्धेश्च

न, 9

-- ५स तु मोक्ष उक्त. इति वचः ने वैतेषा वचनाना बाध- रशक्यशङ्क- जन्यथासिद्धस्य बाधकत्वायोगात्‌ “स तु मोक्ष उक्तः” इत्यस्य अन्यो मोक्षो नोक्त इत.दू4 तव॒ मयेत्य्थपरतेनाप्यन्यथासिदधस्स॒- व्चत्वात्‌ किञ्च - नह्यसिन्‌ वचने छरोक्यादिकं इक्तिरियुच्यते | येनानेन चचनान्तरवबाधदरक्येतापि सायुज्यमात्रप्य सुक्तिवोक्तिषटेन अन्येषां सुक्तित्वं न्यायसिद्धमिदयुक्िरपि दुस्क्तेरेव क्चनविरोधे न्यायान- वतारात्‌ प्रद्युत सत्यपि सालेक्यादीनां मुक्यन्तर्मावकण्टोक्ति-

मूवितिपदस क्तिवादः ११

मद्र चनान्तरे तस्यैव वाघस्स्यात्‌ पाद्ममंहिताजितन्तावचनयाः ! “पाञ्च- रात्रं सर्वत्रेव प्रमाणं "” द्युक्तमाणतम श्रीपाञ्चर त्रसारवचनस्य, तेनैव तत्र तत्र मन्वरतया विनियुक्तस्य खिरतऋकूजितन्ताहयमनुवचनस्य चात्यन्तप्रबर्तया ता- भ्यामेव तद्धिरुद्धानां गधनीयत्वात्‌ तसात्‌ मेदोपासनसाध्यायाः भेदमुक्तेः परवरपरमाणसिद्धतया प्रामाण्क्टुरपहवत्वेन इच्तिषदशक्यताकच्छेदक कोय खा- भाविकब्रह्मनुभवत्वस्यापि निवेदये तत्र मुक्तिग्यवहारमङ््रसजञो दुर्वार एवेति अन्यच -- ब्रह्माचुभवस्यापि सक्तिराब्दशचक्यतावच्छेदकत्वे ब्रह्मानु- भवविघरुरतया सर्वसंप्रतिपत्ने कैवल्ये यक्तिरव्छछ्यदहारभङ्गपरसङ्धो दुर्वार एव चायमिष्टः प्रसङ्गः इति वक्तुं शक्यम्‌ सुक्तानां परमा गतिः" इति पच्चमवेदसारमभूतसहस्रनामाध्यायवचनात्‌ ` शयुक्तानःमेव केषाञ्चिदवा चीना गति. गम्यते श्रुयते निसुक्तजरामरणकैवल्यरक्षणा, जरामरणमोक्षाय मामा- रित्य यतन्ति ये इति संसारपरमपदयोर्मध्ये तेषां सानच्च, योगिनाममृते सथाने सवात्मसंतोषकारिणां इत्यादि तद्धाप्यवचनात्‌ , ^ स्वासानुमृतिरिति या किङ मुक्तिख्ता इति श्रीवत्साङ्कमिश्रवचनात्‌ , जीवनमु्जीवन-संसारो- न्मोचनम्‌ ; समिति कैवल्यन्यावृक्तिः इति श्रुतप्रकादिकाचायेक्घनात्‌ , ^ मुक्तिः कैवस्यनिर्वाण इति कोशरि ढसमास्याबलच त॒त्र प्रामाणिकानां

मुश्ितत्वम्यवह्टारस्य दुरपहवत्वेन तदयोगात्‌

-- “चतुर्विधा मम जना भक्तः एव हि ते श्रुताः तेषा- नकान्विनः ग्रेष्ठास्ते चेवानन्यदेवताः अहमेव गतिस्तेषां निरारीः कर्मकारि- पाम्‌ ये तु शिषटाखयो भक्ताः फख्कामा हि ते मताः सर्व च्यवनध्माणः ्रतिबुदधसत॒ मोक्षमाक्‌ इति वचनैः पूर्वो कवचनानों बाधदराङ्गयः जन्य ारि द्धरेतैः तद्धाधायोगात्‌ नह्यत्र कैवस्यं मोक्षः ° इति कण्टोक्तिः शरूयते निविधभक्तलावच्छेदेन च्यवनधर्मलवं श्रयते इति चेत्‌ - किन्तेन ? ्ेवस्यार्थिनः तच्िविधमत्छन्तमावासिद्धः

१२ मु क्तिपदश क्तिवाक्‌

« चतुविंधा भजन्ते मा जनासयु्ृतिनोऽजुन

आर्तो जिज्नासर्था्थी ज्ञानी भसतर्षभ ॥" इति, गीतोक्त चनुर्विशधिकारिणमेवात्रापि प्रयमिज्ञानात्‌ तत्र ज्ञानिशब्दनिर्दिष्ट- सैवात्र एकानिप्रतिबुद्धनब्दाभ्या दिशः श्यौ चित्याद्रक्तयतेन शानिव्यति- रिक्तय केवल्याधथिन. अत्रोक्तत्रिविधभक्तान्त्माव. एव सिच्यतीति चेर

¢ देवान्‌ देवयजो याति पितृन्‌ यांति पितृव्रताः

भूतानि याति भूतेज्या. यांति मचाजिनोऽपि माम्‌ इति श्रीगीतानवमाध्यायोक्तचठर्विधाधिकारिणामेवात्र प्रल्यभिज्ञानात्‌ तथाहि - « चतुर्विधा मम जनाः भक्ता एव हि ते श्रुनाः। " इत्यनेन, ^ येऽयन्यदेवता- भक्ता यजन्ते श्रद्धयाचििनाः तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्यविषिपूर्यकम्‌ " इति वचनाथेः प्र्भिज्ञायते तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठाः ते चैवानन्यदेवताः ° इत्यादिना, अनन्याधिन्तयन्तो मा ये जना; पयुपासते

तेषा नित्यामियुक्तानां योगष्टेमं वहाम्यहं » इति वचनार्थः

प््यभिज्ञायते “ये पु दिष्टारूयो भक्ताः फएर्कामा हि ते मताः ! स्व च्यवनधमौणः इत्यनेन,

अह हि सर्वयसताना मोक्षा प्रसुरव

तु माममिजाननमि तत्वेनातर्च्यवन्ति ते इति वनाथ प्रयभिक्लायते “प्रतिबुद्धस्तु इत्यनेन अभिजानन्ति त्वेन » इदयुक्त- ममिज्ञानं प्रत्यमिन्नायते तसाच्वमाध्यायोक्तचतुर्विधाधिकारिणामेवान्न प्रय- भिज्ञ पकबाहुल्य त्‌ प्रतिनुद्धञ्यतिरिक्तत्रिविघाधिकारिणा देवतान्तरपरतज्ञापकस ५८ ते चेवारन्यदेवनाः » इत्यखाष्टमाध्यायोक्तमगवदेकप्रचतुर्विधाधिकारिपलय- भिसामल्लकलाच नात्र कैवस्यार्थिनः प्रतेषादनमिति नानेन कैवस्यमेक्षान्तमा. वज्ञापकवचनगाघः इति अनुगृहीतच्च यामुनाषारैरटमाध्यायोक्ताना चतुर्विधापि.

म्‌ क्तिपदरः किनवाः १३६

कारिणारकरःन्यांलो तौल्यम्‌ “कान्य सरयल्येषां सनानमधिक्ररिणाम्‌” इति

जथास्तु वा चष्टमाध्यायोक्ताधिकाः"चतुषटयसयैव अत्र प्रत्यभिज्ञानम्‌ तथापि नानुप्त्तिः { कैवल्यमुक्तिनवस्थ निरपेश्षपमाणान्नरसिद्धलन प्रवययमिका- दिसापक्चस्यासय तदह्ाधकन्वायोगत्‌ उक्तश्च पाद्मो्खण्ड चतुक्लिगोऽध्याये -

विरजाधरमव्योन्चोरन्तरं केवरं म्म्रतम्‌ |

तर्ख्थानमुपमोक्तव्यमव्यक्ततरह्मसेविनाम्‌ |

स्वाल्मानुमवजानन्दमयुखदं कवरं पदम्‌

निदश्रयसं निर्वाणं कैवल्यं मोक्ष उच्यते

श्रीरांपरिभक्तिसेवेकरसमोगविदजितम्‌ इत्यादिना कैवल्यस्य मोक्षन्तर्मतत्वं अत्र “' निरेयमश्च निर्वाणं कैवल्यं मोक्ष उच्यते '" इति मोक्चवाचकानां वहूनां पर्यायशाब्दानां प्रयोगस्य केचल्यविषय- मुक्तितन्यवहारशु्यतास्थापनेकप्रयोजकवेन तस्य मोक्नान्तर्मावो दुरपहव एवेति तत्र तदुच्यवहारभङ््रस्ङ्गोऽनिष्ट प्रसङ्गे एव

अपि -- श्रीगीतामाप्ये कैवल्यः थिभ्ाप्यविषयस अव्यक्तोऽ्षर इत्युक्तः तमाइः प्रमां गतिम्‌ इति वचनगतस्याक्षरज्ब्दस्य कूटखोऽक्षर उच्यते इति वचनगतकूटखाशषरशब्दैकार्थतया ग्याख्यानात्‌ श्रीवेदान्त- दीपादौ दरूरस्थो सुक्तखूपम्‌ इति तद्रचनगतक्रटचान्दस्य मुक्तवाचितया व्यास्यानाच कैवल्यं मुक्तिरेवेति सिद्धम्‌

किच्छ -- ^ अक्षरं ब्रह्म प्म इत्यायष्टमाध्यायवचनमभाष्ये कैवल्या- रथिनां परकृतिविनिुत्छत्स्वरूपस्येव. प्राप्यतया केयत्वचनात्‌ ! आस्मसंबन्धि- मूतसुक्ष्मतद्वासनादीनां त्याज्यतया वेद्यत्ववघनात्‌ ^ मुयु्चमिः ज्ञातव्यम्‌ इति तेषां मुसृश्चतव्यपदेखाच्च विद्धे कैवल्यं सुक्तिरेवेति पव --

¢ मूर्धं जाघायात्मनः प्राणं मनो हृदि निरुच्य

यः प्रयाति व्यजन्‌ देहं याति परमां गतिम्‌ °

१४ मृ कितिपदशावितवःद्‌

इत्यधमाःयायवचने आलः प्राण मृष्टवाध इति सूधन्यनाञ्या निष्क- पणावगमेन तस्य श॒तयरका हदयम्य नाच्च. तासा मूरधानममिनिष्छरका तथो वमायन्मृतत्वमेति इति मेक्षेकनियतत्वात्‌ तस्य मृधैन्यना इीनिप्कमधत्राप कृत्वत्य चन्धिकायामङ्यश्रनलाचच तदहटेन तस्तिद्धेश्च

अपरञ्च -- कैदल्यायि ्रमपुनराव्ते श्रीगीतामाप्ये व्यक्तपनु गृहीत नेन तस्याश्च उष्णे गती ह्च ज. तद्शाश्चते मते एकया याल्यनवृत्ि- मन्ययाव्तते पुन इत्यथमाःययत्रचनेन अविरशदिगल्यसाधारण्यसिच्या तस्याश्च मोक्नासाधारणत्वेन तदलेन तस्िद्धश्च तम्मात्‌ केवल्ये मोक्षम्यवहारस्य प्रामा- णिकटुरपहवतवेन सुक्तिपदशाक्यतावच्छेःककोरौ खामाविकत्रह्मानुमवतवस्यापि प्ररो तत्र सक्िभ्यवहारमञ्जमधङ्गो दुवा, एवेति

किञ्च -- खामाविकत्रह्मानुभवतत्य मुक्तिपदलक्यतावच्छेदकान्तमाव वदन्‌ वादी प्रय, त्य कि प्रयो जनम्‌ ' इति तावत्‌ परमव्यावृत्तिः प्रयोजनम्‌ सपारनिवृरतिटपमेदमत्रेणेव तत्सिद्धेः हि फौस्ससारनिवृतते परमसाम्यल्छणलादिकमम्युपगम्यते तदय्युपगमे वा त्म्य भोय मुक्तिपद्‌- टाक्यतावच्छदकताङ्धीकारमात्रेण तव्यादृत्ति. सिष्येत्‌ तेनापि तदभ्युपगम- समवात्‌ } तस्मात्‌ ससारनिटृ्तिषष्टपमेदात्रेैव परमतव्यावृत्त्या नात्र तल्मयो- जनम्‌ अथ - नापि मोक्षथवहाशदिप्रनडादिपरिहदारः सप्तारनिवृेस्वन्मते स्वामादिकतरद्चानुमवन्यः “त्वन व्यापकधरमेण व्याप्यातिन्यास्यादिवारणासमवात्‌ - केषा्चिस्िद्धन्ते ब्रह्मानुभवरहित केवल्यादौ ससारनिवृत्तिसन्तवेन तत्रातिप्रप्ववारणमेव त्य प्रये! जनमिति वाच्यम्‌ तन्मते तत्र मुक्तिव्यवहार- स्यापीटतवेन तदयोगात्‌

तस्मात्‌ पर्वसप्रतिप्च ससारनिवृरिषमेव मुक्तिराब्दशक्यतावच्छेदकं, नान्यदपि पूरोक्तत्नधिकरणमाप्यस्य सुक्तिसवख्पपरदथैनमात्रपरवात्‌ , जविया- न्विति मोक्ष इति जिक्नासाधिकरणमाप्यमेव सुक्तिराव्यशवंयतावच्छेदक-

सुकतिवद्टःक्निवाद १५ दि: पप्य ति पूर्वत दिग्य क. चिन निचृरि लयैव रुक्तिदान्मयक्य्‌- तावच्छदन्म्‌ अत्र रिरोच्मयकवं नम स्व्यं ज्यन्वयंवन्य वच्छिदीधरेयता- संबन्धे { तिरो गनविःद<स्वम्‌ हिय पनं नाम द्ानपत्त्स्ङ्कोचार्यकावसखा- विदःषः | नाच चित्तम्बन्धरिवृदधिते गाम नाच्यःसिचरिष्टदिरोधायक्तावच्छेदको य॒र्तम्बन्वः तन््र योगिपवसन्वस्‌ नथा दिग्याखानकान्मनम्‌क्ष्य्चरीर खम्बन्ध-कमे उश्चणनमन्ययः } तन्मम्वन्यत्य कदमल्तम्वद्पटिरौवायकतःयां मूषका चितिष्ठायाम्वच्छमकतान्‌ अत्र वन्धकारोरम्धस्छरीरसम्बन्धध्वसमादायाति- प्रसडवाःणाय तादयानि-त्संषगल्ये निद्द्‌ववम्पि दिदक्षर्णीयम्‌ निददेधतं नाप स्वसमानाधिकरण्‌ वरबत्यंःगितावर गक -2िएसासरमानकानाननत्वम्‌ अत्र स्वपदं "वसप्रम्‌ तधा वन्धकारीनदहटसम्वन्ध-वठस्य सवसमानापिकरण समानक) गनश्च यस्नूद्घयारसमजन्ः तस्य स्वपरदिगरो गनावच्छेदकीमू्‌तो योऽ चिननिठतिरेधायक्तावच्छेदक्वखूपो धर्मः तदवच्छिनित्वात्‌ तमादाय वन्यया यां नातिष्रसङ्धः

तथा -- पवसमानाधिकन्थहिरोधायकाचित्संस्पतमानकार्ट.न- चिन्वंस्मवंसन्ये मुक्ति्व्डसक्यतावच्छदक्े इ्युक्ते भवति

इवन्त्‌ -- “५ चन्द्र इव रादोभुग्बल्पमुच्य धूत्वा क्षरीरमकृते * इत्यादि ्रतिरबारस्यःनुसारान्नोकदल्लायामालनोऽचिद्विर्लेप एव नाचिदंदा.वसोऽपीति गभिघ्रायेण संसग -वसपथन्तादुधावनम्‌ ¦ चित्संसृ्टाचेदंञ्चस्य चिद्धि्टेष एव नाच. इते क्षे तु तिरौकावक्नाचेष्दप एव मोक्चः। यद्यपि प्रतियोगि. तायम्मन्धेन आचरतः तथापि दैदेकविरेषणतासम्बन्धेनैव तस्य मुक्त इति व्यवहारप्योजकत्वान्नानुप्पत्तिः वचिद्धिरेषजनिताचित्संसष्टाचिष््रंसस्य चिद्‌- वच्छेदनेव जायमानःवान्‌ अत्रापि सं्ारदल्लायामतिप्रसज्गवारणाय तिरोधाय- काचिदनवच्छिन्नत्वेन वंसो विदोषणीयः तथाच स्थूख्शरीर“वसस्य बद्धषु

१६

मूषमावच्छेदेनेव जायमानलात्‌ नातिन्रतणः चरमजरीरध्वेमाना युद्धस्वरूपा- वच्छदेरैव जयमानलान्नाव्याधिरसमवो वेति सर्वमवदातम्‌

यतत कैधिटुकतम्‌ -- खसामानाधिकरष्यस्वसमानकाठीनलोमयसबन्धेन कर्ममागभावविरिष्ठान्यो य. कर्मध्वंसः सवसामानाधिकरण्यस्वोत्तरत्वोभयसम्बन्धेन